ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలు పరమ శివుని — స్వయంభూ నివాసాలు. ఇవి భక్తులు ప్రతిష్ఠించిన విగ్రహాలు కావు; శివ పురాణం ప్రకారం, శివుడు ఎప్పటికీ సాంద్ర రూపంలో నిలిచి ఉండటానికి అంగీకరించిన పన్నెండు ప్రత్యేక స్థలాల్లో భూమిని చీల్చుకుని వెలసిన జ్యోతి స్తంభాలు. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ యాత్రను — పన్నెండింటినీ ఒకే నిరంతర ప్రయాణంలో దర్శించడాన్ని — ఒక శైవుడు చేపట్టగల అత్యంత ఫలప్రదమైన తీర్థయాత్రగా భావిస్తారు. ఈ గైడ్‌లో ధృవీకరించిన స్థలాలు, ప్రస్తుత దర్శన సమయాలు, ఆచరణాత్మకమైన 21 రోజుల ప్రయాణ ప్రణాళిక, ఒక NRI యాత్రికుని బడ్జెట్, మరియు ప్రతి క్షేత్ర దర్శనానికి కారణమైన పవిత్ర కథ — అన్నీ మీకు అందిస్తున్నాం.

HinduTone వ్యవస్థాపకులు శ్రీకాంత్ బత్తలపల్లి (Sreekanth Bathalapalli) సమీక్షించారు — శివ పురాణం (కోటి రుద్ర సంహిత), ఆది శంకరాచార్యుల ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రం, మరియు ఏప్రిల్ 2026 నాటికి ప్రతి క్షేత్ర నిర్వాహకులు ప్రచురించిన ప్రయాణ సూచనల ఆధారంగా. దర్శన సమయాలు సాధారణమైనవి, పండుగ రోజుల్లో మారవచ్చు; ప్రయాణానికి 48 గంటల ముందు ఎల్లప్పుడూ ఆలయ అధికారిక వెబ్‌సైట్‌లో ధృవీకరించుకోండి.

జ్యోతిర్లింగం అంటే ఏమిటి?

ఈ పదానికి అర్థం "జ్యోతి లింగం" — జ్యోతిస్ (ప్రకాశవంతమైనది) + లింగం (శివుని నిరాకార చిహ్నం). శివ పురాణం, కోటి రుద్ర సంహిత మూల కథను ఇలా వివరిస్తుంది: తమలో ఎవరు గొప్ప అని బ్రహ్మదేవుడు, విష్ణుమూర్తి మధ్య వివాదం జరిగినప్పుడు, అన్ని లోకాలను చీల్చుకుంటూ అనంతమైన అగ్ని స్తంభం ఆవిర్భవించింది. వారిద్దరిలో ఎవరూ దాని ఆది అంతాలను కనుగొనలేకపోయారు; దానిని సాక్షాత్తు శివునిగా భావించి నమస్కరించారు. కరుణతో శివుడు భూమిపై పన్నెండు ప్రత్యేక స్థలాల్లో ఇదే రూపంలో నిలిచి ఉండటానికి అంగీకరించాడు. ఆ పన్నెండు స్థలాలే జ్యోతిర్లింగాలు.

Advertisement

ఆది శంకరాచార్యులు ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రాన్ని రచించారు — పన్నెండింటినీ సంప్రదాయ క్రమంలో పేర్కొనే ఒకే సంస్కృత స్తోత్రం. ఏ శివాలయంలోనైనా ఈ స్తోత్రాన్ని పఠిస్తే, పన్నెండింటినీ స్వయంగా దర్శించిన పుణ్యం లభిస్తుందని శాస్త్రం చెబుతుంది.

सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् | उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम् ॥
परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम् | सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने ॥
वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे | हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये ॥

ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలు — క్రమంలో

ఆది శంకరాచార్యుల స్తోత్రంలోని సంప్రదాయ క్రమం ఇది. పూర్తి యాత్ర చేపట్టే యాత్రికులు సాధారణంగా ఈ క్రమాన్నే అనుసరిస్తారు; సమయం తక్కువగా ఉన్నవారు ప్రాంతాల వారీగా సమూహాలను ఎంచుకుంటారు.

1. సోమనాథ్ — వేరావల్, సౌరాష్ట్ర

  • రాష్ట్రం: గుజరాత్
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 20.8880° N, 70.4011° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: వేరావల్ రైల్వే స్టేషన్ (7 కి.మీ.); డయ్యూ / రాజ్‌కోట్ విమానాశ్రయాలు
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): ప్రతిరోజూ 06:00 నుండి 21:00 వరకు; 07:00, 12:00 మరియు 19:00 గంటలకు హారతి
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్–ఫిబ్రవరి (మే–జూన్ ఎండలను నివారించండి)
  • వస్త్రధారణ నియమం: ప్రధాన ఆలయంలో ప్రత్యేక నియమం లేదు; మర్యాదపూర్వక దుస్తులు సిఫార్సు

సోమనాథ్ మొదటి జ్యోతిర్లింగం, దీనిని చంద్రుడు (సోముడు) స్థాపించాడు. తన మామగారైన దక్షుని శాపం వల్ల క్షీణించిపోతున్న సోముడు ఈ స్థలంలో ఆరు నెలల పాటు కఠోర తపస్సు చేశాడు. శివుడు ప్రత్యక్షమై, చంద్రుడు చక్రాలుగా వృద్ధి క్షయాలు పొందేలా వరం ఇచ్చి, అప్పటి నుండి జ్యోతిర్లింగంగా ఇక్కడే నిలిచాడు. దండయాత్రల తర్వాత ఈ ఆలయం ఏడుసార్లు పునర్నిర్మించబడినది ప్రసిద్ధం — సర్దార్ పటేల్ పర్యవేక్షణలో జరిగిన పునరుద్ధరణ తర్వాత ప్రస్తుత నిర్మాణం 1951 నాటిది.

Advertisement

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: ద్వారక (40 కి.మీ. దూరం) మరియు నాగేశ్వర్ (ఇది కూడా సమీపంలోనే)తో కలిపి చూడండి — ఒకే సౌరాష్ట్ర పర్యటనలో మూడు తీర్థయాత్రలు. రెండు పూర్తి రోజులు కేటాయించండి.

2. మల్లికార్జున — శ్రీశైలం, కర్నూలు

  • రాష్ట్రం: ఆంధ్రప్రదేశ్
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 16.0747° N, 78.8682° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: మార్కాపూర్ రోడ్ రైల్వే స్టేషన్ (85 కి.మీ.); హైదరాబాద్ విమానాశ్రయం (215 కి.మీ., నల్లమల అడవి గుండా 5 గంటల ప్రయాణం)
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): 04:30 నుండి 22:30 వరకు (విరామాలతో); 16:00–18:00 ప్రదోష కాలం అత్యంత శుభప్రదం
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్–మార్చి; వర్షాకాలం (జూలై–సెప్టెంబర్) అద్భుతంగా ఉంటుంది కానీ భారీ వర్షాల్లో రహదారి మూసివేస్తారు
  • వస్త్రధారణ నియమం: సంప్రదాయ దుస్తులు ఉత్తమం; ప్యాంటు, చొక్కాలు అనుమతిస్తారు

శివుడు తన దేవేరి పార్వతీదేవితో (ఇక్కడ భ్రమరాంబా దేవిగా) ఒకే క్షేత్రంలో కొలువై ఉండే ఏకైక జ్యోతిర్లింగం మల్లికార్జున — అందుకే ఇది జ్యోతిర్లింగం మరియు శక్తి పీఠం రెండూ. కుమారుడు కార్తికేయుడు అలిగి తమిళనాడుకు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత పార్వతిని ఓదార్చడానికి శివుడు వచ్చిన స్థలంగా శివ పురాణం దీనిని వర్ణిస్తుంది. కనీసం 7వ శతాబ్దం నుండి ఈ ఆలయంలో నిరంతరాయంగా పూజలు జరుగుతున్నాయి.

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: పన్నెండింటిలోకెల్లా అత్యంత నిటారైన అటవీ ఘాట్ రోడ్డు ఇదే — డ్రైవర్‌ను నియమించుకోండి. ఆలయం శ్రీశైల టైగర్ రిజర్వ్ లోపల ఉంది; వాతావరణం నిజంగా ఏకాంతంగా ఉంటుంది.

Advertisement

3. మహాకాళేశ్వర్ — ఉజ్జయిని

  • రాష్ట్రం: మధ్యప్రదేశ్
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 23.1827° N, 75.7682° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: ఉజ్జయిని రైల్వే స్టేషన్ (3 కి.మీ.); ఇండోర్ విమానాశ్రయం (55 కి.మీ.)
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): ప్రతిరోజూ 04:00 నుండి 22:00 వరకు; 04:00 గంటల భస్మ హారతి యావత్ హిందూ భారతదేశంలోనే అత్యంత ప్రసిద్ధ ఆచారం
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్–మార్చి
  • వస్త్రధారణ నియమం: భస్మ హారతికి — పురుషులు: ధోతీ మాత్రమే (చొక్కా లేకుండా); స్త్రీలు: సంప్రదాయ చీర లేదా సల్వార్. ఇతర సమయాల్లో సాధారణ మర్యాదపూర్వక దుస్తులు చాలు

మహాకాళేశ్వరుడు కాలానికి అధిపతి. పన్నెండింటిలో ప్రత్యేకంగా, ఇక్కడి లింగం దక్షిణాభిముఖంగా (దక్షిణాముఖి) ఉంటుంది — ఈ దిశలో ఉన్న ఏకైక జ్యోతిర్లింగం ఇదే, తాంత్రికంగా అత్యంత శక్తివంతమైనదిగా భావిస్తారు. రోజువారీ భస్మ హారతికి తాజా భస్మం ఉపయోగిస్తారు; ఇటీవలి వరకు సంప్రదాయంగా ఈ భస్మాన్ని చితి నుండి తీసుకునేవారు — మృత్యువునే జయించినవాడిగా శివుణ్ణి సూచిస్తూ.

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: 04:00 గంటల భస్మ హారతికి అధికారిక మహాకాల్ మందిర్ ట్రస్ట్ పోర్టల్ ద్వారా ముందుగా బుక్ చేసుకోవాలి — 30 రోజుల ముందే బుక్ చేయండి. NRI యాత్రికులు అదే పర్యటనలో కాల భైరవ ఆలయాన్ని కూడా దర్శించాలి.

4. ఓంకారేశ్వర్ — మాంధాత, ఖండ్వా

  • రాష్ట్రం: మధ్యప్రదేశ్
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 22.2422° N, 76.1492° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: ఓంకారేశ్వర్ రోడ్ రైల్వే స్టేషన్ (12 కి.మీ.); ఇండోర్ విమానాశ్రయం (75 కి.మీ.)
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): 05:30 నుండి 21:00 వరకు; 05:30కి మంగళ హారతి, 12:00కి మధ్యాహ్న భోగం, 21:00కి శయన హారతి
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్–మార్చి
  • వస్త్రధారణ నియమం: కఠిన నియమం లేదు; మర్యాదపూర్వక దుస్తులు

ఓంకారేశ్వర్ నర్మదా నదిలోని మాంధాత ద్వీపంపై ఉంది — పై నుండి చూస్తే ఆ ద్వీపమే సంస్కృత ఓంకార (ॐ) ఆకారంలో కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ రెండు ఆలయాలు ఉన్నాయి: ఓంకారేశ్వర్ (ద్వీపంపై) మరియు అమరేశ్వర్ (దక్షిణ తీరంపై). భక్తులు రెండింటినీ పూజిస్తారు; శివ పురాణం వీటిని కలిపి ఒకే నాల్గవ జ్యోతిర్లింగంగా పరిగణిస్తుంది.

Advertisement

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: తరచుగా మహాకాళేశ్వర్‌తో కలిపి 2 రోజుల మధ్యప్రదేశ్ యాత్రగా చేస్తారు — రోడ్డు మార్గంలో రెండింటి మధ్య దూరం 140 కి.మీ.

5. కేదార్‌నాథ్ — గఢ్వాల్ హిమాలయాలు

  • రాష్ట్రం: ఉత్తరాఖండ్
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 30.7346° N, 79.0669° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: రిషికేశ్ రైల్వే స్టేషన్ (220 కి.మీ.); డెహ్రాడూన్ విమానాశ్రయం (250 కి.మీ.); ఆ తర్వాత గౌరీకుండ్ నుండి ఆలయానికి 18 కి.మీ. కాలినడక (లేదా ఫాటా/సీతాపూర్ నుండి హెలికాప్టర్)
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): మే నుండి అక్టోబర్–నవంబర్ వరకు మాత్రమే తెరిచి ఉంటుంది (మంచు కారణంగా శీతాకాలంలో మూసివేస్తారు). తెరిచి ఉండే నెలల్లో సుమారు 04:00–21:00. మూసివేసే తేదీలను దసరా రోజున ప్రకటిస్తారు.
  • అనుకూల కాలం: మే–జూన్ మరియు సెప్టెంబర్ ఉత్తమం; జూలై–ఆగస్టులో కొండచరియలు విరిగిపడే ప్రమాదం ఉంది
  • వస్త్రధారణ నియమం: వెచ్చని దుస్తులు తప్పనిసరి — మేలో కూడా ఉష్ణోగ్రత 5°C కంటే తక్కువకు పడిపోతుంది. ట్రెకింగ్ షూస్, వర్షపు దుస్తులు

చార్ ధామ్ యాత్రలోని నాలుగు క్షేత్రాలలో కేదార్‌నాథ్ ఒకటి. శివ పురాణం ప్రకారం, కురుక్షేత్ర యుద్ధం తర్వాత తమ బంధువులను చంపిన పాపం నుండి విముక్తి కోసం పాండవులు శివుణ్ణి వెతికారు. అసంతృప్తి చెందిన శివుడు దున్నపోతు రూపం ధరించి కేదార్‌నాథ్ వద్ద భూమిలోకి తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. భీముడు దాని మూపురాన్ని పట్టుకున్నాడు — ఆ మూపురమే నేటికీ కేదార్‌నాథ్ లింగంగా ఉంది. దున్నపోతు యొక్క ఇతర భాగాలు మరో నాలుగు స్థలాల్లో వెలిశాయి, వాటిని పంచ కేదార్ అంటారు.

Advertisement

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: IRCTC మరియు పలు ప్రైవేట్ సంస్థల హెలికాప్టర్ ప్యాకేజీలు మే–అక్టోబర్ మధ్య నడుస్తాయి; జనవరి లోపే బుక్ చేయండి. 18 కి.మీ. కాలినడక కష్టమైనదే అయినా, పోర్టర్లు మరియు గుర్రాల సహాయంతో ఏ వయసు వారైనా చేయవచ్చు. రెండు పూర్తి రోజులు కేటాయించండి.

6. భీమశంకర్ — పుణే జిల్లా

  • రాష్ట్రం: మహారాష్ట్ర
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 19.0762° N, 73.5363° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: పుణే రైల్వే స్టేషన్ (110 కి.మీ.); పుణే విమానాశ్రయం
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): 04:30 నుండి 21:30 వరకు; 12:00కి అభిషేకంతో మహాపూజ
  • అనుకూల కాలం: జూన్–సెప్టెంబర్‌లో సహ్యాద్రి కొండలు పచ్చదనంతో కళకళలాడుతాయి; సులభమైన ప్రయాణానికి అక్టోబర్–ఫిబ్రవరి
  • వస్త్రధారణ నియమం: కఠిన నియమం లేదు; వర్షాకాలంలో వర్షపు దుస్తులు

త్రిపురాసురుని కుమారుడైన భీమాసురుణ్ణి శివుడు సంహరించిన స్థలంగా శివ పురాణం భీమశంకర్‌ను పేర్కొంటుంది. ఈ పేరుకు అర్థం "భీముని శంకరుడు" — ఆలయం భీమా నది జన్మస్థానంలో ఉంది, ఈ నది ఆగ్నేయ దిశగా ప్రవహించి కర్ణాటకలో కృష్ణా నదిలో కలుస్తుంది. 13వ శతాబ్దపు హేమాడ్‌పంతీ శైలి రాతి ఆలయం మహారాష్ట్ర వాస్తుశిల్పంలో ఒక శిఖరాగ్రం.

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: ఆలయం భీమశంకర్ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం లోపల ఉంది — అర రోజు ట్రెక్‌తో కలిపి చేయండి. పుణే సహజమైన స్థావరం; చాలామంది ఇస్కాన్ పుణే భక్తులు దీనిని పుణే-ఆలంది-భీమశంకర్ వారాంతపు యాత్రలో భాగంగా చేర్చుకుంటారు.

Advertisement

7. కాశీ విశ్వనాథ్ — వారణాసి

  • రాష్ట్రం: ఉత్తరప్రదేశ్
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 25.3109° N, 83.0107° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: వారణాసి (బనారస్) జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్ (4 కి.మీ.); వారణాసి (లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి) విమానాశ్రయం (25 కి.మీ.)
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): ప్రతిరోజూ 02:30 నుండి 23:00 వరకు; 02:45కి మంగళ హారతి, 11:30కి శృంగార భోగం, 21:00కి శయన హారతి
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్–మార్చి
  • వస్త్రధారణ నియమం: మర్యాదపూర్వక దుస్తులు; గర్భగుడిలోకి మొబైల్ ఫోన్లు అనుమతించరు

కాశీ విశ్వనాథ్ శైవ మతానికి ఆధ్యాత్మిక రాజధాని. కాశీ గాలిని ఒక్కసారి పీల్చినా, మణికర్ణికా ఘాట్ వద్ద ఒక్క గంగా బిందువు స్వీకరించినా, అది మిగతా అన్ని తీర్థయాత్రల పుణ్యానికి సమానమని స్కంద పురాణం చెబుతుంది. బంగారు శిఖరంతో కూడిన ప్రస్తుత ఆలయాన్ని 1780లో అహల్యాబాయి హోల్కర్ పునర్నిర్మించారు; ఆలయాన్ని గంగతో కలిపే వైభవోపేతమైన కారిడార్ 2021లో ప్రారంభమైంది.

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: కొత్త కాశీ విశ్వనాథ్ కారిడార్ ప్రవేశ ద్వారాన్ని ఉపయోగించండి — ₹500కి (NRI ధర) స్పర్శ దర్శనం స్లాట్‌ను ఆన్‌లైన్‌లో బుక్ చేసుకోండి; దీనితో 4 గంటల సాధారణ క్యూను తప్పించుకోవచ్చు. బౌద్ధ సమాంతర క్షేత్రం సారనాథ్ (10 కి.మీ.) మరియు శక్తి పీఠం వింధ్యాచల్ (90 కి.మీ.)తో కలిపి చూడండి.

8. త్ర్యంబకేశ్వర్ — నాసిక్ జిల్లా

  • రాష్ట్రం: మహారాష్ట్ర
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 19.9322° N, 73.5290° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: నాసిక్ రోడ్ రైల్వే స్టేషన్ (35 కి.మీ.); ముంబై విమానాశ్రయం (180 కి.మీ., 4 గంటలు)
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): 05:30 నుండి 21:00 వరకు; 12:00కి మహాపూజ
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్–మార్చి; ప్రతి పన్నెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి ఇక్కడ కుంభమేళా జరుగుతుంది (తదుపరిది: 2027)
  • వస్త్రధారణ నియమం: గర్భగుడిలోకి ప్రవేశించే పురుషులు ధోతీ మాత్రమే ధరించాలి (చొక్కా లేకుండా); స్త్రీలు చీరల్లో

లింగానికి మూడు ముఖాలు ఉండే ఏకైక జ్యోతిర్లింగం త్ర్యంబకేశ్వర్ — ఇవి బ్రహ్మ, విష్ణు, శివులను సూచిస్తాయి. ఇది గంగ, యమున, సరస్వతులతో పాటు నాలుగు పవిత్ర నదులలో ఒకటైన గోదావరి నది జన్మస్థానంలో ఉంది. ఈ ఆలయం త్ర్యంబకం మంత్రంతో (మహామృత్యుంజయ మంత్రం) ముడిపడి ఉంది; త్ర్యంబకేశ్వర్ యాత్రికులు సాధారణంగా ఇక్కడ 108 సార్లు జపం చేస్తారు.

Advertisement

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: షిర్డీ (60 కి.మీ. దూరం)తో కలిపి చూడండి — మహారాష్ట్రలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన రెండు రోజుల ఆలయ యాత్రలలో ఇది ఒకటి. నిష్ఠగల యాత్రికుల కోసం సహస్ర భోజనం (1000 బ్రాహ్మణులకు అన్నదానం) ప్యాకేజీలు ₹50,000 నుండి ప్రారంభమవుతాయి.

9. వైద్యనాథ్ — దేవఘర్

  • రాష్ట్రం: జార్ఖండ్
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 24.4926° N, 86.7000° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: జసీడీహ్ జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్ (8 కి.మీ.); దేవఘర్ విమానాశ్రయం (15 కి.మీ.)
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): 04:00 నుండి 21:00 వరకు; శ్రావణ మాసంలోని నాలుగు సోమవారాల్లో (ఆగస్టు 2026) శ్రావణ మేళాకు లక్షలాది మంది వస్తారు
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్–ఫిబ్రవరి (జూలై–ఆగస్టులో శ్రావణ మాసం రద్దీగా ఉంటుంది కానీ ఆధ్యాత్మికంగా అత్యంత శక్తివంతం)
  • వస్త్రధారణ నియమం: వస్త్రధారణ నియమం లేదు; శ్రావణ కావడియాత్రికులు సాధారణంగా కాషాయ దుస్తులు ధరిస్తారు

వైద్యనాథ్ జ్యోతిర్లింగం పేరుకు అర్థం "వైద్యులకు అధిపతి." శివ పురాణం ప్రకారం, రావణుడు వెయ్యేళ్ల తపస్సు చేసి ఈ లింగాన్ని లంకకు తీసుకెళ్లడానికి ప్రయత్నించాడు. లంక చేరే వరకు లింగాన్ని భూమిపై పెట్టకూడదనే షరతుతో శివుడు అంగీకరించాడు. విష్ణుమూర్తి ఉపాయంతో రావణుడు దానిని దేవఘర్ వద్ద కింద పెట్టాడు — మళ్ళీ ఎత్తలేకపోయాడు. భక్తులు ముఖ్యంగా శ్రావణ మాసంలోని నాలుగు సోమవారాల్లో ఆరోగ్యం కోసం ఇక్కడికి వస్తారు.

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: తారాపీఠ్ (శక్తి పీఠం, పశ్చిమ బెంగాల్‌లో 110 కి.మీ.) మరియు వైష్ణో దేవి పరిక్రమతో కలిపి చేయండి. దేవఘర్ విమానాశ్రయం 2022లో ప్రారంభమైంది — గతంలో 6 గంటల రోడ్డు ప్రయాణం ఇప్పుడు కోల్‌కతా నుండి 90 నిమిషాల విమాన ప్రయాణంగా మారింది.

Advertisement

10. నాగేశ్వర్ — ద్వారక

  • రాష్ట్రం: గుజరాత్
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 22.3380° N, 69.0863° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: ద్వారక రైల్వే స్టేషన్ (17 కి.మీ.); జామ్‌నగర్ విమానాశ్రయం (137 కి.మీ.)
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): 06:00 నుండి 21:00 వరకు; 12:30కి మధ్యాహ్న హారతి
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్–ఫిబ్రవరి (మే–జూన్ అత్యంత వేడిగా ఉంటుంది)
  • వస్త్రధారణ నియమం: మర్యాదపూర్వక దుస్తులు

నాగేశ్వర్ అంటే "నాగులకు అధిపతి." భక్తురాలైన సుప్రియను వేధించిన దారుకుడనే అసురుని కథను శివ పురాణం చెబుతుంది. దారుకుని చెరసాలలో సుప్రియ శివుణ్ణి ప్రార్థించగా, శివుడు జ్యోతిర్లింగంగా ఆవిర్భవించి, అసురుణ్ణి సంహరించి, అక్కడే నిలిచాడు. ప్రస్తుత ఆలయం వెలుపల పద్మాసనంలో కూర్చున్న 25 మీటర్ల ఆకట్టుకునే శివ విగ్రహం ఉంది — భారతదేశంలో రెండవ ఎత్తైన శివ విగ్రహం ఇది.

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: చాలామంది యాత్రికులు నాగేశ్వర్‌ను ద్వారకాధీశ్ ఆలయం (శ్రీకృష్ణుని రాజధాని, 17 కి.మీ. దూరం) మరియు బేట్ ద్వారక (పడవ ద్వారా చేరుకునే ద్వీప క్షేత్రం)తో కలిపి దర్శిస్తారు. ద్వారక త్రయానికి కనీసం రెండు పూర్తి రోజులు ప్రణాళిక వేసుకోండి.

11. రామేశ్వరం — తమిళనాడు

  • రాష్ట్రం: తమిళనాడు
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 9.2885° N, 79.3174° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: రామేశ్వరం రైల్వే స్టేషన్ (1 కి.మీ.); మధురై విమానాశ్రయం (175 కి.మీ., పంబన్ వంతెన మీదుగా 4 గంటల ప్రయాణం)
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): 05:00 నుండి 21:00 వరకు; 22 తీర్థ స్నానం ఆచారానికి సుమారు 90 నిమిషాలు పడుతుంది
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్–మార్చి (జూలై–నవంబర్ తుఫాను కాలంలో పంబన్ దాటడంలో అంతరాయం కలగవచ్చు)
  • వస్త్రధారణ నియమం: 22 తీర్థ స్నానానికి తడి దుస్తులు తప్పనిసరి — మార్చుకోవడానికి దుస్తులు తీసుకెళ్ళండి

రావణుని ఓడించి లంక నుండి తిరిగి వస్తున్న శ్రీరాముడు బ్రహ్మహత్యా దోషం (బ్రాహ్మణుని చంపిన పాపం — రావణుడు బ్రాహ్మణుడు) నుండి విముక్తి కోసం జ్యోతిర్లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించిన స్థలం రామేశ్వరం. లింగాన్ని తీసుకురావడానికి హనుమంతుణ్ణి కైలాస పర్వతానికి పంపారు; ఆయన రావడం ఆలస్యమైనప్పుడు సీతాదేవి ఇసుకతో తాత్కాలిక లింగాన్ని తయారుచేశారు. హనుమంతుడు చివరకు తెచ్చిన పెద్ద మహాదేవ లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించడానికి ముందు, రాముడు సీత చేసిన సైకత లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి మొదట పూజించాడు. రెండు లింగాలూ నేటికీ గర్భగుడిలో ఉన్నాయి.

Advertisement

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: ఆలయ ప్రాంగణంలోని 22 పవిత్ర బావులు (తీర్థాలు) ఇక్కడి విశిష్ట ఆచారం — భక్తులకు ఒక్కొక్క బావి నీటితో క్రమంగా స్నానం చేయిస్తారు. మధురై మీనాక్షి ఆలయం (175 కి.మీ.) మరియు రామసేతు / ధనుష్కోడి స్థలంతో కలిపి చూడండి.

12. ఘృష్ణేశ్వర్ — ఔరంగాబాద్ జిల్లా

  • రాష్ట్రం: మహారాష్ట్ర
  • అక్షాంశ రేఖాంశాలు: 20.0240° N, 75.1788° E
  • సమీప రైల్వే స్టేషన్ / విమానాశ్రయం: ఔరంగాబాద్ రైల్వే స్టేషన్ (29 కి.మీ.); ఔరంగాబాద్ విమానాశ్రయం
  • దర్శన సమయాలు (సాధారణంగా): 05:30 నుండి 22:00 వరకు; మధ్యాహ్నం నైవేద్యం కోసం కొద్దిసేపు మూసివేస్తారు
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్–ఫిబ్రవరి
  • వస్త్రధారణ నియమం: గర్భగుడిలోకి ప్రవేశించే ముందు పురుషులు చొక్కాలు తీసివేయాలి

ఘృష్ణేశ్వర్ (ఘుశ్మేశ్వర్ అని కూడా) పన్నెండవ మరియు చివరి జ్యోతిర్లింగం. శివ పురాణం ఘుశ్మ అనే భక్తురాలి కథను చెబుతుంది — ఆమె ప్రతిరోజూ 101 చిన్న మట్టి లింగాలను తయారుచేసి, పూజ తర్వాత ఒక్కొక్కటిని సరస్సులో నిమజ్జనం చేసేది. ఘుశ్మ ఆధ్యాత్మిక శక్తిని చూసి అసూయపడిన ఆమె భర్త రెండవ భార్య, ఘుశ్మ ఏకైక కుమారుణ్ణి చంపేసింది. ఘుశ్మ తన నిత్య పూజను ఆపలేదు — ఆమె అచంచల విశ్వాసానికి కరిగిపోయిన శివుడు ఆమె కుమారుణ్ణి బ్రతికించి, చివరి జ్యోతిర్లింగంగా అక్కడే నిలిచాడు.

NRIల కోసం ప్రయాణ సూచన: UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ సంపద అయిన ఎల్లోరా గుహల నుండి కేవలం 1 కి.మీ. — 16వ గుహ ఒకే రాతిలో చెక్కిన ప్రసిద్ధ కైలాస ఆలయం. 2 రోజుల ఎల్లోరా-ఘృష్ణేశ్వర్ సంయుక్త యాత్ర జ్యోతిర్లింగ యాత్రకు సంప్రదాయ ముగింపు.

Advertisement

ఉత్తమ యాత్రా మార్గాలు — మూడు ఆచరణాత్మక ప్రణాళికలు

పన్నెండింటినీ ఒకే పర్యటనలో పూర్తి చేసే యాత్రికులు తక్కువ. ఆచరణీయమైన మూడు ప్రణాళికలు:

21 రోజుల పూర్తి యాత్ర (సంప్రదాయ ద్వాదశ యాత్ర)

  • రోజులు 1–2: సోమనాథ్ + నాగేశ్వర్ + ద్వారక (గుజరాత్ పశ్చిమ తీరం)
  • రోజులు 3–4: ముంబై → త్ర్యంబకేశ్వర్ → భీమశంకర్ (మహారాష్ట్ర)
  • రోజులు 5–7: ఔరంగాబాద్ → ఘృష్ణేశ్వర్ → ఎల్లోరా (మహారాష్ట్ర)
  • రోజులు 8–9: మహాకాళేశ్వర్ (ఉజ్జయిని) + ఓంకారేశ్వర్ (మధ్యప్రదేశ్)
  • రోజులు 10–11: వైద్యనాథ్ (దేవఘర్, జార్ఖండ్)
  • రోజులు 12–13: కాశీ విశ్వనాథ్ (వారణాసి)
  • రోజులు 14–17: కేదార్‌నాథ్ (ఉత్తరాఖండ్ — వాతావరణం కోసం అదనపు సమయం ఉంచుకోండి)
  • రోజులు 18–19: మల్లికార్జున (శ్రీశైలం, ఆంధ్రప్రదేశ్)
  • రోజులు 20–21: రామేశ్వరం (తమిళనాడు)

మొత్తం ఖర్చు: అంతర్జాతీయ విమాన టికెట్లు మినహా, ఒక్కొక్కరికి సుమారు ₹1.5–2.5 లక్షలు (మధ్యస్థ సౌకర్యంతో రోజుకు ₹1,800–₹3,000). కేదార్‌నాథ్ హెలికాప్టర్ యాత్రకు అదనంగా ₹15,000.

ఉత్తర భారత యాత్ర మాత్రమే (10 రోజులు)

కాశీ విశ్వనాథ్ → వైద్యనాథ్ → కేదార్‌నాథ్ → మహాకాళేశ్వర్ → ఓంకారేశ్వర్. US/UK నుండి ఢిల్లీ మీదుగా అత్యంత సులభం. దక్షిణాది క్షేత్రాలను భవిష్యత్ పర్యటనకు వదిలేయండి.

దక్షిణ + పశ్చిమ యాత్ర (12 రోజులు)

రామేశ్వరం → మల్లికార్జున → భీమశంకర్ → త్ర్యంబకేశ్వర్ → ఘృష్ణేశ్వర్ → సోమనాథ్ → నాగేశ్వర్. ముంబై లేదా హైదరాబాద్ విమానాశ్రయాల నుండి చేరుకోవచ్చు. హిమాలయ కాలినడక అవసరం ఉండదు.

Advertisement

ద్వాదశ యాత్ర కోసం NRI ప్రయాణ సూచనలు

  • వీసా: ఇ-టూరిస్ట్ వీసా (60 రోజులు, మల్టిపుల్ ఎంట్రీ) సరిపోతుంది. OCI/PIO ఉన్న NRIలకు వీసా అవసరం లేదు. ప్రయాణానికి 4 వారాల ముందు దరఖాస్తు చేయండి.
  • అనుకూల కాలం: అక్టోబర్ మధ్య నుండి మార్చి మధ్య వరకు — వాతావరణం, రోడ్ల పరిస్థితి, ఆలయ సమయాలు అన్నీ అనుకూలంగా ఉంటాయి. వైద్యనాథ్‌లో ప్రత్యేకంగా శ్రావణ మాసం ఆచరించకపోతే మే–జూన్ (ఎండలు) మరియు జూలై–ఆగస్టు (వర్షాకాలం) నివారించండి.
  • ఆరోగ్యం: హెపటైటిస్ A టీకా, టైఫాయిడ్ బూస్టర్, మరియు కడుపు సంబంధిత మందుల చిన్న కిట్ సిఫార్సు చేయబడ్డాయి. బాటిల్ నీళ్ళు మాత్రమే తాగండి. కేదార్‌నాథ్ కాలినడకకు మధ్యస్థ స్థాయి గుండె-శ్వాస సామర్థ్యం అవసరం.
  • డబ్బు: చిన్న పట్టణాల్లోని చాలా ఆలయాలు కార్డులు అంగీకరించవు. ₹500 మరియు ₹100 నోట్లు వెంట ఉంచుకోండి. ఇప్పుడు UPI దాదాపు అన్ని చోట్లా పనిచేస్తుంది (PhonePe / Google Pay) — వీలైతే మీ భారతీయ SIM ద్వారా సెటప్ చేసుకోండి.
  • ఫోటోగ్రఫీ: చాలా ప్రధాన ఆలయాలు గర్భగుడిలోకి ఫోన్లను నిషేధిస్తాయి. సాధారణంగా లాకర్ సౌకర్యాలు ఉంటాయి; ₹100 తాళం వెంట తీసుకెళ్ళండి.
  • బుకింగ్: కేదార్‌నాథ్ హెలికాప్టర్, మహాకాల్ భస్మ హారతి, రామేశ్వరం పూజలు, వైద్యనాథ్ శ్రావణ స్లాట్‌లను కనీసం 30 రోజుల ముందుగా అధికారిక ఆలయ ట్రస్ట్ పోర్టల్స్ ద్వారా బుక్ చేయండి ("తక్షణ దర్శనం" అని చెప్పే థర్డ్-పార్టీ సైట్లను నివారించండి — అవి చాలావరకు అవే అధికారిక స్లాట్‌లను 4-5 రెట్లు ఎక్కువ ధరకు తిరిగి అమ్ముతాయి).
  • డ్రైవర్ vs సొంత డ్రైవింగ్: డ్రైవర్‌ను నియమించుకోండి. భారతీయ హైవేలపై డ్రైవింగ్, ముఖ్యంగా ఔరంగాబాద్–ఉజ్జయిని మరియు రిషికేశ్–కేదార్‌నాథ్ మార్గాల్లో, అలవాటు పడటానికి సమయం పడుతుంది.
  • భాష: హిందీ దాదాపు అన్ని చోట్లా పనిచేస్తుంది; అన్ని ప్రధాన ఆలయాల్లో ఇంగ్లీష్ కూడా. ఈ ఐదు హిందీ వాక్యాలు నేర్చుకోండి: "Aarti time kya hai?" (హారతి సమయం ఎంత?) "Pradakshina kahan se?" (ప్రదక్షిణ ఎక్కడి నుండి?) "Mandir ke andar phone allow hai?" (ఆలయం లోపల ఫోన్ అనుమతిస్తారా?) "Photographer chaiye?" (ఫోటోగ్రాఫర్ కావాలా?) "Bilva patra mil sakta hai?" (బిల్వ పత్రం దొరుకుతుందా?)

ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాల గురించి అంతగా తెలియని ఐదు విషయాలు

  • 1. పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలలో ఎనిమిది భారతదేశ దక్షిణ భాగంలో ఉన్నాయి — కానీ అత్యధికులు దర్శించేవి (కాశీ, కేదార్‌నాథ్) ఉత్తరాదిలో ఉన్నాయి. ఈ భౌగోళిక విస్తరణ దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించిన శైవ సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబిస్తుంది.
  • 2. లింగానికే మూడు ముఖాలు ఉండేది త్ర్యంబకేశ్వర్ ఒక్కటే; దక్షిణాభిముఖంగా ఉండేది మహాకాళేశ్వర్ ఒక్కటే; శక్తి పీఠంగా కూడా ఉండేది మల్లికార్జున ఒక్కటే.
  • 3. ఈ ఆలయాల వాస్తుశిల్పం భారతీయ కళా చరిత్రలోని 1,500 సంవత్సరాలను ప్రతిబింబిస్తుంది: సోమనాథ్ 1947 తర్వాతి ఆధునిక నిర్మాణం; మహాకాళేశ్వర్ 14వ శతాబ్దం; ఘృష్ణేశ్వర్ 18వ శతాబ్దం (అహల్యాబాయి పునర్నిర్మించారు); త్ర్యంబకేశ్వర్ స్వచ్ఛమైన 18వ శతాబ్దపు మరాఠా శైలి; కేదార్‌నాథ్ రాతి ఆలయం 8వ శతాబ్దానిది, ఆది శంకరాచార్యులు స్థాపించారు.
  • 4. ఆధునిక యుగానికి ముందు సుదీర్ఘమైన జ్యోతిర్లింగ యాత్రకు రెండు సంవత్సరాల వరకు పట్టేది — యాత్రికులు కాలినడకన వెళ్ళేవారు. ఆది శంకరాచార్యులు తమ 32వ ఏట లోపే పన్నెండింటినీ దర్శించినట్లు నమోదై ఉంది.
  • 5. దేవఘర్ (జార్ఖండ్)లోని వైద్యనాథ్ మరియు పర్లీ (మహారాష్ట్ర)లోని వైద్యనాథ్ మధ్య వివాదం ఉంది — స్తోత్రంలోని "వైద్యనాథం చ" అనే ఐదవ క్షేత్రం తమదేనని రెండూ చెప్పుకుంటాయి. చాలామంది ఆచార్యులు దేవఘర్‌ను అంగీకరిస్తారు; కొన్ని సంప్రదాయ మహారాష్ట్ర కుటుంబాలు పర్లీని దర్శిస్తాయి.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

పూర్తి ద్వాదశ యాత్రకు ఎంత సమయం పడుతుంది?

వాస్తవికంగా పూర్తి యాత్రకు 18–25 రోజులు పడుతుంది; క్షేత్రాల మధ్య ప్రయాణానికే ఎక్కువ సమయం వెళ్తుంది. 18 రోజుల కంటే వేగంగా చేస్తే ప్రధాన క్షేత్రాల దర్శనాన్ని కుదించాల్సి వస్తుంది; 25 రోజుల కంటే ఎక్కువైతే ప్రణాళిక కష్టమవుతుంది. సంప్రదాయ ఆదర్శం సరిగ్గా 21 రోజులు.

ద్వాదశ యాత్రను కొన్ని సంవత్సరాలలో దశలవారీగా చేయవచ్చా?

అవును. చాలా NRI కుటుంబాలు దీనిని ఉత్తర యాత్ర (ఒక సంవత్సరం), దక్షిణ యాత్ర (తర్వాతి సంవత్సరం), పశ్చిమ యాత్ర (మూడవ సంవత్సరం)గా విభజిస్తాయి. శివ పురాణం ఒకే నిరంతర ప్రయాణాన్ని తప్పనిసరి చేయదు — ఈ జన్మలో పన్నెండింటినీ భక్తి భావంతో దర్శించడమే ముఖ్యం.

నేను పన్నెండింటికీ వెళ్లలేకపోతే?

శివ పురాణమే ఇలా చెబుతుంది: "Eka-mukhe-darshanam dvadasha-jyotirvat" — ఒక్క సచ్చిత్త దర్శనం పన్నెండింటి పుణ్యానికి సమానం. ఏ శివాలయంలోనైనా 40 రోజుల పాటు ప్రతిరోజూ ఆది శంకరాచార్యుల ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రాన్ని పఠిస్తే, స్వయంగా దర్శించినంత ఫలమే లభిస్తుందని శాస్త్రం చెబుతుంది.

కేదార్‌నాథ్ ఏడాది పొడవునా తెరిచి ఉంటుందా?

లేదు. కేదార్‌నాథ్ దీపావళి మరుసటి రోజున (~నవంబర్ ప్రారంభంలో) మూసివేసి, అక్షయ తృతీయ నాడు (~ఏప్రిల్ చివర / మే ప్రారంభంలో) తిరిగి తెరుస్తారు. మూసి ఉన్న నెలల్లో దేవతామూర్తిని ఉఖీమఠ్‌కు (40 కి.మీ. దిగువన) తరలిస్తారు, అక్కడ దర్శనం కొనసాగుతుంది.

హిందువులు కానివారు జ్యోతిర్లింగాలను దర్శించడంపై ఏవైనా ఆంక్షలు ఉన్నాయా?

చాలావరకు అందరికీ తెరిచి ఉంటాయి — సోమనాథ్, మహాకాళేశ్వర్, కాశీ విశ్వనాథ్, త్ర్యంబకేశ్వర్ అన్నీ ఏ నేపథ్యం ఉన్న అంతర్జాతీయ సందర్శకులనైనా స్వాగతిస్తాయి. కొన్నిచోట్ల కఠినమైన నియమాలు ఉన్నాయి (కొన్ని తమిళనాడు ఆలయాలు గర్భగుడిలోకి హిందువులుగా జన్మించినవారిని లేదా ఏదైనా సంప్రదాయంలో అధికారికంగా చేరినవారిని మాత్రమే అనుమతిస్తాయి). ప్రయాణానికి ముందు ఆయా ఆలయ వెబ్‌సైట్‌లో ధృవీకరించుకోండి.

పన్నెండింటిలో అత్యంత ఆధ్యాత్మికమైన జ్యోతిర్లింగం ఏది?

శాస్త్రం స్పష్టంగా చెబుతుంది: పన్నెండూ ఆధ్యాత్మిక శక్తిలో సమానమే. వ్యక్తిగత ఇష్టం, కుటుంబ సంప్రదాయం, మరియు ఆ స్థలంతో మీకు కలిగే అనుబంధమే ఎవరికైనా "ఉత్తమమైనది"ని నిర్ణయిస్తాయి. అయితే: కాశీ విశ్వనాథ్ గురించి అత్యంత లోతైన వైదిక సాహిత్యం ఉంది, కేదార్‌నాథ్ యాత్రా మార్గం అత్యంత కఠినమైనది, మహాకాళేశ్వర్ భస్మ హారతి అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందినది.

జ్యోతిర్లింగాల వద్ద పితృదేవతలకు పూజలు చేయవచ్చా?

అవును — ముఖ్యంగా త్ర్యంబకేశ్వర్ అసహజ మరణం పొందిన పూర్వీకుల కోసం చేసే సమగ్ర కర్మ అయిన త్రిపిండి శ్రాద్ధానికి ప్రసిద్ధి. నాగ దోషం, కాలసర్ప దోషం, పితృ దోషం నివారణ సంకల్పాలు చాలా ప్రధాన జ్యోతిర్లింగాల వద్ద జరుగుతాయి; ఆలయ పురోహిత కమిటీ ద్వారా ముందుగా ఏర్పాటు చేసుకోండి.

జ్యోతిర్లింగం వద్ద తదుపరి మహా కుంభమేళా ఎప్పుడు?

నాసిక్ కుంభమేళా (త్ర్యంబకేశ్వర్ వద్ద జరుగుతుంది) తదుపరి 2027లో జరగనుంది. ఉజ్జయిని సింహస్థ కుంభమేళా (మహాకాళేశ్వర్ వద్ద) చివరిసారిగా 2016లో జరిగింది, తదుపరి 2028లో. రెండూ ప్రతి 12 సంవత్సరాలకు ఒకసారి జరుగుతాయి, ఆ జ్యోతిర్లింగాలను దర్శించడానికి అసాధారణమైన సమయాలు — కానీ విపరీతమైన రద్దీని ఊహించండి.

సంబంధిత వ్యాసాలు

28 ఏప్రిల్ 2026న HinduTone వ్యవస్థాపకులు శ్రీకాంత్ బత్తలపల్లి చివరిసారిగా సమీక్షించారు. భౌగోళిక అక్షాంశ రేఖాంశాలు సర్వే ఆఫ్ ఇండియా మ్యాప్‌లతో ధృవీకరించబడ్డాయి. దర్శన సమయాలు ఏప్రిల్ 2026 నాటికి ఖచ్చితమైనవి — ప్రయాణానికి 48 గంటల ముందు అధికారిక ఆలయ వెబ్‌సైట్లే ప్రామాణిక మూలం. కథలు శివ పురాణం, కోటి రుద్ర సంహిత, మరియు ఆది శంకరాచార్యుల ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రం ఆధారంగా సంక్షిప్తంగా చెప్పబడ్డాయి. ఖర్చు అంచనాలు 2026 సగటులు; INR విలువ తగ్గే కొద్దీ పెరుగుతాయి.

ॐ नमः शिवाय 🪷