భీష్మ పర్వం సారాంశం: యుద్ధంలో మొదటి పది రోజులు

సంక్షిప్త సమాధానం: భీష్మ పర్వం మహాభారతంలోని పద్దెనిమిది పర్వాలలో ఆరవది. కురుక్షేత్ర యుద్ధం ప్రారంభాన్ని, భీష్ముడు కౌరవ సైన్యానికి సేనాధిపతిగా ఉన్న మొదటి పది రోజులను ఇది వర్ణిస్తుంది. యుద్ధం మొదలయ్యే ముందు శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి ఉపదేశించిన భగవద్గీత ఇందులోనే ఉంది. శిఖండిని ముందు ఉంచుకుని అర్జునుడు భీష్ముని నేలకూల్చిన పదవ రోజుతో ఈ పర్వం ముగుస్తుంది; మరణించే ముందు సూర్యుడు ఉత్తర దిశకు మళ్ళే వరకు ఎదురుచూడటానికి భీష్ముడు అంపశయ్యపై పడుకుంటాడు.

మహాభారత విమర్శనాత్మక ప్రతిలో (భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, పుణే) భీష్మ పర్వంలో 117 అధ్యాయాలు ఉన్నాయి. కింది సూచికలు ఆ ప్రతి ప్రకారం పర్వం.అధ్యాయం.శ్లోకం రూపంలో ఉన్నాయి.

ఈ పర్వం ఎలా చెప్పబడింది

అంధుడైన ధృతరాష్ట్ర మహారాజుకు ఆయన సారథి సంజయుడు యుద్ధ వార్తలను వివరిస్తాడు. యుద్ధానికి ముందు దానిని చూడటానికి వ్యాసుడు ధృతరాష్ట్రునికి దృష్టిని ప్రసాదిస్తానన్నాడు; ఆయన నిరాకరించగా, వ్యాసుడు దానికి బదులుగా సంజయునికి దివ్యదృష్టిని ఇచ్చాడు, తద్వారా అతను రణరంగంలోని ప్రతిదాన్నీ, మనుషుల ఆలోచనలను కూడా, చూడగలిగాడు (6.2.6 నుంచి 10).

ఈ పర్వం వరుసక్రమంలో చెప్పబడలేదు. ఇది ప్రపంచ వర్ణనతో (జంబూఖండ, భూమి విభాగాలు, 6.1 నుంచి 6.13) ప్రారంభమవుతుంది. తర్వాత, పదవ రోజున, భీష్ముడు నేలకొరిగాడనే వార్తతో సంజయుడు ధృతరాష్ట్రుని వద్దకు వస్తాడు (6.14), అది ఎలా జరిగిందో వినాలని రాజు అడుగుతాడు. గీతతో సహా, పది రోజుల యుద్ధంతో సహా, ఆ తర్వాత వచ్చేదంతా ఆ క్షణం నుంచి వెనక్కి చెప్పిన సంజయుని కథనమే.

భగవద్గీత

సైన్యాలు ఎదురెదురుగా నిలిచినప్పుడు, తన సారథి అయిన శ్రీకృష్ణుని రథాన్ని రెండు సైన్యాల మధ్యకు నడపమని అర్జునుడు అడుగుతాడు. తన తాతను, గురువును, బంధువులను తనకు ఎదురుగా నిలిచి ఉండటం చూసి, అతను ధనుస్సును కింద పెట్టి యుద్ధం చేయనని నిరాకరిస్తాడు. పద్దెనిమిది అధ్యాయాలలో శ్రీకృష్ణుడు ఇచ్చిన సమాధానమే భగవద్గీత (విమర్శనాత్మక ప్రతిలో 6.23 నుంచి 6.40; సాధారణంగా అధ్యాయాలు 1 నుంచి 18గా ముద్రించబడుతుంది). భగవద్గీత మార్గదర్శి చూడండి.

మొదటి బాణానికి ముందు

గీత తర్వాత, యుధిష్ఠిరుడు తన కవచాన్ని తీసివేసి, ఆయుధాలను కింద పెట్టి, కాలినడకన కౌరవ సైన్య శ్రేణుల వైపు వెళ్ళాడు. భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కృపుడు, శల్యుడికి నమస్కరించి, యుద్ధం చేయడానికి వారి అనుమతిని, ఆశీర్వాదాన్ని కోరాడు. ప్రతి ఒక్కరూ అతనిని ఆశీర్వదించి విజయం కలగాలని కోరుకున్నారు (6.41).

పది రోజులు, సంక్షిప్తంగా

• రోజు 1. ఆ రోజు కౌరవులదే పైచేయి. విరాటుని కుమారుడు ఉత్తరుడు శల్యుని చేతిలో మరణిస్తాడు (6.45), భీష్ముడు రాత్రి అయ్యే వరకు పాండవ సైన్యాన్ని వెనక్కి తరుముతాడు.
• రోజు 3. భీష్మునిపై అర్జునుడు సంకోచిస్తూ పోరాడటం చూసి, భీష్ముని తానే సంహరించడానికి శ్రీకృష్ణుడు సుదర్శన చక్రంతో రథం నుంచి కిందికి దూకుతాడు. అర్జునుడు ఆయన వెంట పరుగెత్తి, పదవ అడుగు వద్ద ఆయనను ఆపి, మనస్ఫూర్తిగా యుద్ధం చేస్తానని మాట ఇస్తాడు (6.55.86 నుంచి 98).
• రోజు 8. నాగకన్య ఉలూపి ద్వారా అర్జునునికి జన్మించిన కుమారుడు ఇరావంతుడు, కౌరవుల పక్షాన పోరాడుతున్న ఒక రాక్షసుని చేతిలో మరణిస్తాడు (6.86.70).
• రోజు 9. భీష్ముని ఎవరూ ఆపలేకపోతారు. శ్రీకృష్ణుడు మళ్ళీ కిందికి దూకి, ఈసారి చేతిలో కొరడాతో, భీష్మునిపైకి దూసుకువెళ్తాడు (6.102). ఆ రాత్రి పాండవులు భీష్ముని గుడారానికి వెళ్ళి, ఆయనను ఎలా ఓడించగలమని అడుగుతారు. స్త్రీగా జన్మించిన శిఖండితో తాను యుద్ధం చేయనని, శిఖండిని ముందు ఉంచుకుంటే అర్జునుడు తనను కొట్టగలడని ఆయన వారికి చెబుతాడు (6.103.77 నుంచి 100).
• రోజు 10. శిఖండిని ముందు ఉంచుకుని అర్జునుడు దాడి చేస్తాడు. భీష్ముడు శిఖండిపై తిరిగి బాణం వేయడు, అర్జునుని బాణాలు ఆయనను నేలకూలుస్తాయి. ఆయన శరీరంలో ఎన్ని బాణాలు గుచ్చుకున్నాయంటే, పడిపోయినప్పుడు ఆయన దేహం నేలను తాకదు (6.114).

అంపశయ్య

సూర్యుడు దక్షిణ మార్గంలో (దక్షిణాయనంలో) ఉన్నప్పుడు భీష్ముడు నేలకొరిగాడు. తన మరణ సమయాన్ని తానే ఎంచుకునే వరం (స్వచ్ఛంద మరణం) ఉన్నందువల్ల, సూర్యుడు ఉత్తర దిశకు మళ్ళే ఉత్తరాయణం వరకు ఎదురుచూడాలని ఆయన నిర్ణయించుకున్నాడు (6.114.88 నుంచి 89). రెండు సైన్యాలూ యుద్ధం ఆపి ఆయన చుట్టూ చేరాయి. ఆయన తలగడ అడిగినప్పుడు, రాజులు తెచ్చిన మెత్తని తలగడలను ఆయన నిరాకరించాడు; అర్జునుడు మూడు బాణాలతో ఆయన తలకు ఆసరా కల్పించాడు (6.115.32 నుంచి 42). ఆయన నీళ్ళు అడిగినప్పుడు, అర్జునుడు భూమిలోకి ఒక బాణం వేయగా ఒక జలధార పైకి లేచి ఆయన నోటిని చేరింది (6.116). పాండవులతో సంధి చేసుకోమని భీష్ముడు దుర్యోధనుని మరోసారి హెచ్చరించాడు (6.116.40 నుంచి 41), కానీ దుర్యోధనుడు తిరస్కరించాడు. కర్ణుడు ఆయన ఆశీర్వాదం కోసం వచ్చాడు; కర్ణుడు కుంతి కుమారుడని తనకు నారదుని ద్వారా తెలుసునని భీష్ముడు అతనితో చెప్పాడు (6.117.9).

మిగిలిన యుద్ధమంతా ముగిసే వరకు భీష్ముడు జీవించి ఉండి, మరణించే ముందు శాంతి, అనుశాసనిక పర్వాలలో యుధిష్ఠిరునికి ఉపదేశించాడు. మహాభారతంలో భీష్ముడు చూడండి.

తర్వాత ఏమి జరుగుతుంది

భీష్ముడు నేలకొరిగిన తర్వాత ద్రోణుడు సేనాధిపత్యం స్వీకరించాడు; కథ ద్రోణ పర్వానికి, పదమూడవ రోజు పద్మవ్యూహం (చక్రవ్యూహం) ఉచ్చుకు సాగుతుంది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

భీష్మ పర్వం అంటే ఏమిటి?

కురుక్షేత్ర యుద్ధం మొదటి పది రోజులను వర్ణించే మహాభారతంలోని ఆరవ పర్వం.

భగవద్గీత భీష్మ పర్వంలో ఉందా?

అవును, విమర్శనాత్మక ప్రతిలో అధ్యాయాలు 6.23 నుంచి 6.40.

భీష్ముడు ఎలా నేలకొరిగాడు?

భీష్ముడు శిఖండితో యుద్ధం చేయడు కాబట్టి, శిఖండిని ముందు ఉంచుకుని అర్జునుడు ఆయనపై బాణాలు వేశాడు (6.103, 6.114).

భీష్మ పర్వంలో ఎన్ని అధ్యాయాలు ఉన్నాయి?

విమర్శనాత్మక ప్రతిలో 117.

భీష్ముడు అంపశయ్యపై ఎందుకు ఎదురుచూశాడు?

సూర్యుడు ఉత్తర దిశకు మళ్ళిన తర్వాత, ఉత్తరాయణంలో, మరణించడానికి (6.114.88 నుంచి 89).

సంబంధిత పఠనం

• మహాభారతం: సంపూర్ణ మార్గదర్శి
• మహాభారత కథ సారాంశం
• మహాభారతంలో భీష్ముడు
• మహాభారతంలో అర్జునుడు

ఆధారాలు

1. The Mahabharata, విమర్శనాత్మక ప్రతి (భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, పుణే, 1933 నుంచి 1966); ఎలక్ట్రానిక్ పాఠం BORI 1999, ఇండాలజీ ద్వారా: indology.info/bombay/mahabharata. సూచికలు ఈ ప్రతి ప్రకారం పర్వం.అధ్యాయం.శ్లోకం రూపంలో ఉన్నాయి.

చివరిగా సమీక్షించినది: 12 నవంబర్ 2026.