సంక్షిప్త సమాధానం: ఇంద్రజిత్తు, మేఘనాథుడు అని కూడా పిలువబడేవాడు, వాల్మీకి రామాయణంలో రావణుని పెద్ద కుమారుడు, రాక్షస పక్షంలో అత్యంత ప్రమాదకరమైన యోధుడు. ఆకాశం నుంచి కనిపించకుండా యుద్ధం చేసిన మాయా నిపుణుడైన అతను, బ్రహ్మాస్త్రంతో హనుమంతుని బంధించాడు, తన అస్త్రాలతో రెండుసార్లు రామలక్ష్మణులను నేలకూల్చాడు, వానరుల ధైర్యాన్ని దెబ్బతీయడానికి మాయా సీతను చంపాడు. విభీషణుని మార్గదర్శనంలో లక్ష్మణుడు, నికుంభిల వద్ద అతను యజ్ఞం పూర్తి చేయకుండా అడ్డుకుని, సుదీర్ఘ ద్వంద్వ యుద్ధం తర్వాత అతన్ని చంపాడు.

అతని పేరుకు అర్థం "ఇంద్రుని జయించినవాడు". ఈ పేజీ వాల్మీకి రామాయణాన్ని అనుసరిస్తుంది; కాండ, సర్గ సంఖ్యలు IIT కాన్పూర్ వెబ్‌సైట్‌లోని ప్రతి నుంచి తీసుకున్నవి.

ఇంద్రజిత్తు ఒక్క చూపులో
ఇతర పేర్లుమేఘనాథుడు ("మేఘాల గర్జన"), రావణి ("రావణుని కుమారుడు")
తల్లిదండ్రులురావణుడు, మండోదరి
ప్రసిద్ధిమాయ, ఆకాశం నుంచి కనిపించకుండా యుద్ధం, బ్రహ్మాస్త్రం
యుద్ధాలుసుందరకాండ 48; యుద్ధకాండ 44 నుంచి 46, 73, 80 నుంచి 91
చంపినవారులక్ష్మణుడు (యుద్ధకాండ, సర్గ 91)

హనుమంతుని బంధనం

అశోకవనంలో హనుమంతుడు రావణుని సేనాపతులను, అక్షకుమారుని చంపిన తర్వాత, రావణుడు ఇంద్రజిత్తును పంపాడు. హనుమంతుని వేరే విధంగా ఓడించలేక, ఇంద్రజిత్తు అతన్ని బ్రహ్మాస్త్రంతో బంధించాడు (సుందరకాండ, సర్గ 48). బ్రహ్మదేవుని అస్త్రాన్ని గౌరవిస్తూ, రావణుని చూడాలనుకుంటూ, హనుమంతుడు తనను తాను పట్టుబడనిచ్చాడు. తర్వాత రాక్షసులు అతన్ని తాళ్లతో కూడా కట్టారు, దానివల్ల అతను అస్త్ర బంధనం నుంచి విడుదలయ్యాడు.

Advertisement

యుద్ధం పక్షాన వాదన

సీతను తిరిగి ఇచ్చేయమని విభీషణుడు రావణుని కోరినప్పుడు, ఇంద్రజిత్తు అతన్ని పిరికివాడని ఎగతాళి చేశాడు; ఇంద్రజిత్తు తన తండ్రిని వినాశనం వైపు నడిపిస్తున్న పిల్లవాడని విభీషణుడు జవాబిచ్చాడు (యుద్ధకాండ, సర్గ 15).

నాగాస్త్రాలు

కనిపించకుండా యుద్ధం చేస్తూ, ఇంద్రజిత్తు రామలక్ష్మణులను నాగాస్త్రాలతో బంధించాడు, వారు నేలకూలారు (సర్గలు 44, 45). వారిని చంపేశానని అతను రావణునికి చెప్పాడు (సర్గ 46), రావణుడు నేలకూలిన సోదరులను సీతకు చూపించాడు (సర్గ 47). గరుత్మంతుడు రాగా సర్పాలు పారిపోయాయి; రామలక్ష్మణులు మళ్లీ సంపూర్ణ స్వస్థులయ్యారు (సర్గ 50).

బ్రహ్మాస్త్రం

తర్వాతి యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించి, రాముడు, లక్ష్మణుడు, సైన్యంలో చాలా భాగాన్ని నేలకూల్చాడు (సర్గ 73). జాంబవంతుడు ఔషధ మూలికల కోసం హనుమంతుని హిమాలయాలకు పంపాడు; హనుమంతుడు ఆ పర్వతాన్నే తీసుకువచ్చాడు, పడిపోయినవారు కోలుకున్నారు (సర్గ 74).

Advertisement

మాయా సీత

మళ్లీ యుద్ధానికి వచ్చిన ఇంద్రజిత్తు మరోసారి కనిపించకుండా పోరాడాడు; లక్ష్మణుడు అతనిపై బ్రహ్మాస్త్రం ప్రయోగించాలనుకున్నాడు, రాముడు అతన్ని వారించాడు (సర్గ 80). అప్పుడు ఇంద్రజిత్తు సీత మాయా రూపాన్ని సృష్టించి, హనుమంతుని ఎదుటే దాన్ని చంపాడు (సర్గ 81). ఆ వార్త విని రాముడు మూర్ఛపోయాడు (సర్గ 83).

నికుంభిల, అతని మరణం

విభీషణుడు ఆ మాయను గుర్తించాడు. ఇంద్రజిత్తు నికుంభిల మందిరంలో యజ్ఞం చేయడానికి వెళ్లాడని, అది పూర్తి చేస్తే అతన్ని చంపడం అసాధ్యమని, కాబట్టి అది ముగియకముందే అతన్ని ఆపాలని అతను వివరించాడు (సర్గ 84). రాముడు లక్ష్మణుని విభీషణుడు, హనుమంతుడు, ఒక సైన్యంతో కలిపి పంపాడు (సర్గ 85). వారు యజ్ఞాన్ని భంగం చేశారు; ఇంద్రజిత్తు యుద్ధానికి బయటకు వచ్చాడు (సర్గ 86), అతనికీ విభీషణునికీ మధ్య కటువైన మాటలు నడిచాయి (సర్గ 87).

Advertisement

ఆ తర్వాత లక్ష్మణుడు, ఇంద్రజిత్తు ఇతిహాసంలోని అతి సుదీర్ఘ ద్వంద్వ యుద్ధాల్లో ఒకటి చేశారు (సర్గలు 88 నుంచి 90). లక్ష్మణుడు ఇంద్రజిత్తు సారథిని, గుర్రాలను చంపాడు, ఇంద్రజిత్తు కాలినడకన పోరాటం కొనసాగించాడు. చివరికి, రాముని సత్యసంధతను, ధర్మనిష్ఠను స్మరిస్తూ, లక్ష్మణుడు ఇంద్రాస్త్రాన్ని ప్రయోగించి ఇంద్రజిత్తు తలను నరికాడు (సర్గ 91). రాముడు లక్ష్మణుని ఆలింగనం చేసుకున్నాడు, సుషేణుడు అతని గాయాలను నయం చేశాడు (సర్గ 92). దుఃఖంతో ఉన్మత్తుడైన రావణుడు సీతను చంపడానికి బయలుదేరగా, అతని మంత్రి సుపార్శ్వుడు అతన్ని ఆపాడు (సర్గ 93).

తర్వాతి చేర్పులు

చాలామంది పండితులు తర్వాతి చేర్పుగా భావించే ఉత్తరకాండ, మేఘనాథుడు యుద్ధంలో ఇంద్రుని బంధించి ఇంద్రజిత్తు అనే పేరు ఎలా పొందాడో, బ్రహ్మదేవుడు అతనికి వరాలు ఎలా ఇచ్చాడో చెబుతుంది. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నిద్రపోని వ్యక్తి చేతిలో మాత్రమే అతను చనిపోతాడని తర్వాతి అనేక పునఃకథనాలు చేరుస్తాయి, దాన్ని అవి లక్ష్మణుడు, ఊర్మిళలతో ముడిపెడతాయి; ఇది వాల్మీకిలో లేదు.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

మేఘనాథుడిని ఇంద్రజిత్తు అని ఎందుకు పిలుస్తారు?

ఆ పేరుకు అర్థం "ఇంద్రుని జయించినవాడు". అతను యుద్ధంలో ఇంద్రుని ఎలా బంధించాడో ఉత్తరకాండ చెబుతుంది.

ఇంద్రజిత్తును ఎవరు చంపారు?

విభీషణుడు నికుంభిలకు దారి చూపిన తర్వాత, లక్ష్మణుడు (యుద్ధకాండ, సర్గలు 85 నుంచి 91).

నికుంభిల యజ్ఞం ఏమిటి?

పూర్తయి ఉంటే ఇంద్రజిత్తును అజేయుడిని చేసే ఒక క్రతువు. లక్ష్మణుని సైన్యం దాన్ని భంగం చేసింది (సర్గలు 84 నుంచి 86).

ఇంద్రజిత్తు సీతను చంపాడా?

లేదు. వానరులను మోసగించడానికి అతను సీత మాయా రూపాన్ని చంపాడు (సర్గ 81).

ఇంద్రజిత్తు తల్లి ఎవరు?

రావణుని పట్టమహిషి మండోదరి.

సంబంధిత పఠనం

ఆధారాలు

  1. వాల్మీకి రామాయణం, ఆంగ్ల అనువాదంతో సంస్కృత పాఠం (రాష్ట్రీయ సంస్కృత విద్యాపీఠం, తిరుపతి), IIT కాన్పూర్: heritage.iitk.ac.in/VRAM. సూచనలు ఈ ప్రతిలోని కాండ, సర్గ సంఖ్యలు.

చివరిసారి సమీక్షించినది: 12 నవంబర్ 2026.