సంక్షిప్త సమాధానం: మహాభారతంలోని చివరి ఐదు పర్వాలు అశ్వమేధికపర్వం, ఆశ్రమవాసికపర్వం, మౌసలపర్వం, మహాప్రస్థానికపర్వం, స్వర్గారోహణపర్వం. యుధిష్ఠిరుడు అశ్వమేధ యాగం చేస్తాడు; ధృతరాష్ట్రుడు, గాంధారి, కుంతి అరణ్యానికి వెళ్ళి అక్కడే మరణిస్తారు; యాదవులు ఒకరినొకరు నాశనం చేసుకుంటారు, కృష్ణుడు దేహత్యాగం చేస్తాడు; పాండవులు, ద్రౌపది తమ చివరి ప్రయాణానికి బయలుదేరుతారు; స్వర్గంలో యుధిష్ఠిరుడు తన సోదరులను, శత్రువులను కూడా చూస్తాడు.

మహాభారత విమర్శనాత్మక ప్రతిలో (భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, పుణే) ఈ ఐదు పర్వాలలో మొత్తం 160 అధ్యాయాలు ఉన్నాయి. కింది సూచికలు ఆ ప్రతి ప్రకారం పర్వం.అధ్యాయం.శ్లోకం రూపంలో ఉన్నాయి.

పర్వంపేరు, అర్థంఅధ్యాయాలు (విమర్శనాత్మక ప్రతి)ప్రధాన ఘట్టాలు
14అశ్వమేధికపర్వం, "అశ్వమేధ యాగం"96అనుగీత; పరీక్షిత్తు పునర్జీవనం; అర్జునుడు యాగాశ్వాన్ని అనుసరించడం; బంగారు ముంగిస
15ఆశ్రమవాసికపర్వం, "ఆశ్రమం"47పెద్దలు అరణ్యానికి వెళ్ళడం; విదురుని అంతం; మృతులతో గడిపిన రాత్రి; దావానలం
16మౌసలపర్వం, "ముసలాలు (రోకళ్ళు)"9యాదవులు ఒకరినొకరు నాశనం చేసుకోవడం; కృష్ణుని నిర్యాణం; ద్వారకను సముద్రం ముంచెత్తడం
17మహాప్రస్థానికపర్వం, "మహాప్రస్థానం"3పాండవుల చివరి ప్రయాణం; పర్వతంపై ఒక్కొక్కరి పతనం; కుక్క
18స్వర్గారోహణపర్వం, "స్వర్గానికి ఆరోహణం"5స్వర్గంలో, నరకంలో యుధిష్ఠిరుడు; ఇతిహాస ముగింపు

అశ్వమేధికపర్వం: అశ్వమేధ యాగం

యుధిష్ఠిరుని దుఃఖం మళ్ళీ తిరగబెడుతుంది; ప్రాయశ్చిత్తంగానూ, రాజు చేయవలసిన క్రతువుగానూ అశ్వమేధ యాగం చేయమని వ్యాసుడు అతనికి సలహా ఇస్తాడు. దాని ఖర్చు కోసం, మరుత్తు మహారాజు చాలా కాలం క్రితం హిమాలయాల్లో వదిలివేసిన బంగారు నిధిని పాండవులు తీసుకువస్తారు (14.3 నుంచి 14.10, 14.62).

Advertisement

అనుగీత. యుద్ధానికి ముందు కృష్ణుడు తనకు బోధించినది మర్చిపోయానని అర్జునుడు కృష్ణునితో ఒప్పుకుంటాడు. దానిని ఉన్నది ఉన్నట్లుగా మళ్ళీ చెప్పలేనని కృష్ణుడు అంటాడు; పాత సంవాదాల ద్వారా అతనికి మళ్ళీ బోధిస్తాడు: అదే అనుగీత (14.16 నుంచి). చూడండి: భగవద్గీత మార్గదర్శి.

పరీక్షిత్తు పునర్జీవనం. అశ్వత్థామ అస్త్రం తాకిడికి అభిమన్యుని కుమారుడు మృత శిశువుగా జన్మిస్తాడు. కుంతి, సుభద్ర, ఉత్తర వేడుకోగా, తాను ఇచ్చిన మాట ప్రకారం కృష్ణుడు అతనికి ప్రాణం పోస్తాడు (14.65 నుంచి 14.69). అతనికి పరీక్షిత్తు అని పేరు పెడతారు; అతనే తదుపరి రాజు అవుతాడు.

అర్జునుడు, యాగాశ్వం. యాగాశ్వం ఒక సంవత్సరం పాటు స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుంది; అర్జునుడు దానిని అనుసరిస్తూ, దానిని అడ్డుకున్న రాజులతో యుద్ధం చేస్తాడు. మణిపురంలో, చిత్రాంగద ద్వారా తనకు పుట్టిన కుమారుడు బభ్రువాహనుడు, నాగకన్య ఉలూపి ప్రేరేపణతో అర్జునునితో యుద్ధం చేసి అతనిని సంహరిస్తాడు. ఉలూపి సంజీవన మణి అనే ప్రాణదాయక మణితో అర్జునుని తిరిగి బతికిస్తుంది (14.78 నుంచి 14.82).

Advertisement

బంగారు ముంగిస. మహాయాగం ముగిసిన తర్వాత, శరీరంలో ఒక వైపు బంగారు రంగులో ఉన్న ఒక ముంగిస ప్రత్యక్షమై, ఈ యాగం ఆకలితో ఉన్న అతిథికి ఒక పేద బ్రాహ్మణ కుటుంబం ఇచ్చిన గుప్పెడు యవల పిండి దానానికి సమానం కాదని ప్రకటిస్తుంది; ఆ కుటుంబపు దానం దాని శరీరంలో సగభాగాన్ని బంగారంగా మార్చింది, మిగిలిన సగాన్ని బంగారంగా మార్చగల దానం కోసం అప్పటి నుంచి అది వ్యర్థంగా వెతుకుతూనే ఉంది (14.92 నుంచి 14.96).

ఆశ్రమవాసికపర్వం: అరణ్యంలో పెద్దలు

భీముని దెప్పిపొడుపు మాటలు బాధించినా, పదిహేను సంవత్సరాల పాటు ధృతరాష్ట్రుడు యుధిష్ఠిరుని రాజభవనంలో గౌరవంగా జీవించాడు (15.1 నుంచి 15.4). ఆ తర్వాత అతను గాంధారితో కలిసి అరణ్యానికి వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. కుమారులు ఉండమని వేడుకున్నా కుంతి వారితో వెళ్ళింది; విదురుడు, సంజయుడు కూడా వెళ్ళారు.

Advertisement

పాండవులు వారిని చూడటానికి వెళ్ళినప్పుడు, తపస్సుతో కృశించిన విదురుడు యుధిష్ఠిరునిపై దృష్టి నిలిపి, యోగశక్తితో అతని శరీరంలో ప్రవేశించాడు (15.33.25 నుంచి 26). ఆ తర్వాత వ్యాసుడు ఆప్తులను కోల్పోయిన వారికి మృతులతో ఒక రాత్రి గడిపే వరం ఇచ్చాడు: ఇరుపక్షాల యోధులు వైరం లేకుండా గంగ నుంచి లేచి వచ్చి, తిరిగి వెళ్ళే ముందు తమ కుటుంబాలతో ఆ రాత్రి గడిపారు (15.39 నుంచి 15.41). కొంతకాలం తర్వాత, ధ్యానంలో కూర్చుని ఉన్న ధృతరాష్ట్రుడు, గాంధారి, కుంతిలను దావానలం చుట్టుముట్టింది; వారు అందులోనే మరణించారు (15.45). చూడండి: మహాభారతంలో కుంతి.

మౌసలపర్వం: యాదవుల అంతం

యుద్ధం జరిగిన ముప్పై ఆరు సంవత్సరాల తర్వాత, గాంధారి శపించినట్లే, యాదవులు తమ వినాశనాన్ని తామే తెచ్చుకున్నారు. కొందరు యువకులు, దర్శనానికి వచ్చిన ఋషులను పరిహసించడానికి, కృష్ణుని కుమారుడు సాంబుని గర్భిణి స్త్రీలా అలంకరించారు; అతను వంశాన్ని నాశనం చేసే ఒక ఇనుప ముసలాన్ని కంటాడని ఆ ఋషులు శపించారు (16.2). ఆ ముసలాన్ని పొడిగా అరగదీసి సముద్రంలో పడేశారు, కానీ అది తీరంలో తుంగగా (రెల్లుగా) మొలిచింది. ప్రభాసంలో మద్యం మత్తులో జరిగిన కలహంలో వృష్ణులు, అంధకులు ఆ తుంగనే పెరికి ఒకరిపై ఒకరు దాడి చేసుకున్నారు; అవి ముసలాలుగా మారాయి, చివరకు దాదాపు ఎవరూ మిగలలేదు (16.4).

Advertisement

బలరాముడు యోగంలో దేహాన్ని విడిచాడు. అరణ్యంలో ధ్యానంలో పడుకుని ఉన్న కృష్ణుని పాదానికి జర అనే వేటగాడి బాణం తగిలింది; కృష్ణుడు తన స్వధామానికి వెళ్ళాడు (16.5.19 నుంచి 23). అర్జునుడు ద్వారకకు వచ్చి అంత్యక్రియలు నిర్వహించి, మిగిలిన వారిని తనతో తీసుకువెళ్ళాడు; వారి వెనుక సముద్రం నగరాన్ని ముంచెత్తింది (16.8.40). దారిలో గొల్లలు వారిపై దాడి చేసి చాలా మంది స్త్రీలను అపహరించుకుపోయారు; అర్జునుడు గాండీవానికి నారి కట్టడానికే కష్టపడ్డాడు, అతని అస్త్రాలు పనిచేయలేదు (16.8). అతని కాలం గడిచిపోయిందని వ్యాసుడు అతనికి చెప్పాడు (16.9). చూడండి: మహాభారతంలో కృష్ణుడు.

మహాప్రస్థానికపర్వం: చివరి ప్రయాణం

కృష్ణుని నిర్యాణం గురించి విని, పాండవులు పరీక్షిత్తుకు పట్టాభిషేకం చేసి, తమ సంపదను దానం చేసి, ద్రౌపదితో కలిసి చివరి ప్రయాణానికి బయలుదేరారు; ఒక కుక్క వారిని అనుసరించింది (17.1.23). వారు భూమి చుట్టూ నడిచి, హిమాలయాలను ఎక్కారు. ఒక్కొక్కరుగా వారు కుప్పకూలారు; ఒక్కొక్కరు ఎందుకు పడిపోయారని భీముడు అడగగా యుధిష్ఠిరుడు కారణం చెప్పాడు (17.2):

ఎవరు పడిపోయారుయుధిష్ఠిరుడు చెప్పిన కారణం
ద్రౌపదిఆమె మిగతా వారికంటే అర్జునుని ఎక్కువగా ప్రేమించింది (17.2.6)
సహదేవుడుతనంత జ్ఞాని ఎవరూ లేరని అనుకున్నాడు (17.2.10)
నకులుడుతనంత అందగాడు ఎవరూ లేరని అనుకున్నాడు (17.2.14 నుంచి 16)
అర్జునుడుఒక్క రోజులో శత్రువులను నాశనం చేస్తానని గొప్పలు చెప్పి, అలా చేయలేదు; ఇతర విలుకాండ్రను చిన్నచూపు చూశాడు (17.2.21 నుంచి 22)
భీముడుఅతిగా తిన్నాడు, తన బలం గురించి గొప్పలు చెప్పుకున్నాడు (17.2.25)

యుధిష్ఠిరుడు వెనక్కి తిరిగి చూడకుండా, కేవలం కుక్కతో కలిసి ముందుకు నడిచాడు. అతనిని స్వర్గానికి తీసుకువెళ్ళడానికి ఇంద్రుడు తన రథంలో వచ్చాడు, కానీ తనపట్ల భక్తితో ఉన్న ఆ కుక్కను విడిచి రావడానికి యుధిష్ఠిరుడు ఒప్పుకోలేదు. ఆ కుక్క ధర్మదేవుడే; అరణ్యంలో సరస్సు వద్ద పరీక్షించినట్లే అతనిని మళ్ళీ పరీక్షించాడు (17.3.7 నుంచి 19). చూడండి: మహాభారతంలో యుధిష్ఠిరుడు.

Advertisement

స్వర్గారోహణపర్వం: స్వర్గం, నరకం

స్వర్గంలో దుర్యోధనుడు వైభవంగా ఆసీనుడై ఉండటం యుధిష్ఠిరుడు చూశాడు; దుర్యోధనుడు ఉన్న చోట తాను ఉండనని నిరాకరించాడు (18.1.4 నుంచి 7). తన సోదరుల గురించి అడగగా, అతనిని చీకటిగా, దుర్గంధభరితంగా ఉన్న ఒక దారిలో కిందికి తీసుకువెళ్ళారు; అక్కడ కర్ణుడు, భీముడు, అర్జునుడు, నకుల సహదేవులు, ద్రౌపది యాతనతో ఆక్రందించే స్వరాలు అతనికి వినిపించాయి. అతను వారితోనే ఉండటానికి నిర్ణయించుకున్నాడు. అప్పుడు ఆ దృశ్యం మాయమైంది: ప్రతి రాజూ నరకాన్ని చూడాలని, ఒకప్పుడు ద్రోణుని అతని కుమారుని విషయంలో ఉపాయంతో మోసగించినట్లే, అతనికి కూడా ఉపాయంతోనే నరకం చూపించారని ఇంద్రుడు అతనికి చెప్పాడు (18.3.11 నుంచి 15). అతను దివ్య గంగలో స్నానం చేసి, మానవ దేహాన్ని విడిచి, దివ్యరూపాలలో ఉన్న తన సోదరులను, ద్రౌపదిని, కర్ణుని, ఇతరులను చేరుకున్నాడు (18.3 నుంచి 18.5). చట్రకథ ముగింపుతో, మహాభారత శ్రవణ పుణ్యఫలాన్ని కీర్తిస్తూ ఇతిహాసం ముగుస్తుంది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

మహాభారతంలోని చివరి ఐదు పర్వాలు ఏవి?

అశ్వమేధికపర్వం, ఆశ్రమవాసికపర్వం, మౌసలపర్వం, మహాప్రస్థానికపర్వం, స్వర్గారోహణపర్వం (14 నుంచి 18 పర్వాలు).

చివరి ప్రయాణంలో మొదట పడిపోయినది ఎవరు?

ద్రౌపది. ఆమె మిగతా వారికంటే అర్జునుని ఎక్కువగా ప్రేమించడమే కారణమని యుధిష్ఠిరుడు చెప్పాడు (17.2.6).

యుధిష్ఠిరుని అనుసరించిన కుక్క ఎవరు?

యుధిష్ఠిరుని దివ్య తండ్రి అయిన ధర్మదేవుడు, అతనిని పరీక్షించడానికి (17.3).

యుధిష్ఠిరుడు నరకాన్ని ఎందుకు చూశాడు?

ప్రతి రాజూ చూడాలని, అతను ద్రోణుని మోసగించినందున ఉపాయంతో అది అతనికి చూపించారని ఇంద్రుడు చెప్పాడు (18.3.11 నుంచి 15).

అనుగీత అంటే ఏమిటి?

గీతను మర్చిపోయానని అర్జునుడు చెప్పిన తర్వాత, అశ్వమేధికపర్వంలో కృష్ణుడు అతనికి చేసిన రెండవ ఉపదేశం.

ధృతరాష్ట్రుడు, గాంధారి, కుంతి ఎలా మరణించారు?

ధ్యానంలో కూర్చుని ఉండగా దావానలంలో (15.45).

ఆధారాలు

  1. The Mahabharata, విమర్శనాత్మక ప్రతి (భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, పుణే, 1933 నుంచి 1966); ఎలక్ట్రానిక్ పాఠం BORI 1999, ఇండాలజీ ద్వారా: indology.info/bombay/mahabharata. సూచికలు ఈ ప్రతి ప్రకారం పర్వం.అధ్యాయం.శ్లోకం రూపంలో ఉన్నాయి.

చివరిగా సమీక్షించినది: 12 నవంబర్ 2026.