మహాభారతంలో శ్రీకృష్ణుడు: పర్వాల వారీగా ఆయన పాత్ర
సంక్షిప్త సమాధానం: మహాభారతంలో శ్రీకృష్ణుడు పాండవులకు బావ (మేనత్త కుమారుడు), మిత్రుడు, మార్గదర్శి. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో ఆయన ఆయుధం పట్టడు, కానీ అర్జునునికి సారథిగా ఉంటాడు; యుద్ధానికి ముందు అతనికి భగవద్గీతను బోధిస్తాడు. అంతకుముందు శాంతి దూతగా కురు సభకు వెళ్తాడు; యుద్ధం తర్వాత గాంధారి శాపాన్ని స్వీకరిస్

సంక్షిప్త సమాధానం: మహాభారతంలో శ్రీకృష్ణుడు పాండవులకు బావ (మేనత్త కుమారుడు), మిత్రుడు, మార్గదర్శి. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో ఆయన ఆయుధం పట్టడు, కానీ అర్జునునికి సారథిగా ఉంటాడు; యుద్ధానికి ముందు అతనికి భగవద్గీతను బోధిస్తాడు. అంతకుముందు శాంతి దూతగా కురు సభకు వెళ్తాడు; యుద్ధం తర్వాత గాంధారి శాపాన్ని స్వీకరిస్తాడు, ఇతిహాసం చివరలో ఒక వేటగాని బాణం పాదానికి తగిలి దేహత్యాగం చేస్తాడు.
ఈ పేజీ వ్యాసుని మహాభారతాన్ని విమర్శనాత్మక ప్రతి (భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్, పుణె) ఆధారంగా అనుసరిస్తుంది. సూచనలు ఆ ప్రతిలోని పర్వం.అధ్యాయం.శ్లోకం రూపంలో ఉన్నాయి. గోకులం, మథురలలో కృష్ణుని బాల్యం ప్రధాన ఇతిహాసంలో చెప్పబడలేదు; అది మహాభారతానికి అనుబంధమైన హరివంశం నుంచి, పురాణాల నుంచి వస్తుంది. విష్ణువు ఎనిమిదవ అవతారంగా కృష్ణుని గురించి కృష్ణావతారం చూడండి.
| మహాభారతంలో శ్రీకృష్ణుడు ఒక్క చూపులో | |
|---|---|
| ఇతర పేర్లు | వాసుదేవుడు, కేశవుడు, గోవిందుడు, జనార్దనుడు, మాధవుడు, హృషీకేశుడు |
| కుటుంబం | వసుదేవుడు, దేవకిల కుమారుడు; బలరాముడు, సుభద్రల సోదరుడు; పాండవుల బావ (కుంతి వసుదేవుని సోదరి) |
| నగరం | పశ్చిమ సముద్ర తీరంలోని ద్వారక (ద్వారవతి) |
| యుద్ధంలో పాత్ర | అర్జునుని సారథి; ఆయుధం పట్టలేదు |
| ప్రధాన ఘట్టాలు | ద్రౌపది స్వయంవరం, ఖాండవ వనం, రాజసూయం, శాంతి రాయబారం, భగవద్గీత, యుద్ధం, గాంధారి శాపం, ద్వారకలో నిర్యాణం |
| బోధనలు | భగవద్గీత (6.23 నుంచి 6.40); అనుగీత (అశ్వమేధికపర్వం) |
కృష్ణుడు పాండవులను మొదటిసారి ఎప్పుడు కలుస్తాడు?
పాంచాల దేశంలో ద్రౌపది స్వయంవరంలో. అర్జునుడు ద్రౌపదిని గెలిచిన తర్వాత, పాండవులు మారువేషంలో ఉంటున్న కుమ్మరి ఇంటికి కృష్ణుడు, బలరాముడు వెళ్తారు. కృష్ణుడు యుధిష్ఠిరుని పాదాలను తాకి, "నేను కృష్ణుడిని" అని చెబుతాడు. వారిని ఎలా గుర్తుపట్టావని అడిగితే నవ్వి, దాచినా అగ్ని అగ్నిగానే ఉంటుంది అంటాడు (1.183.1 నుంచి 9).
యుద్ధానికి ముందు కృష్ణుడు, అర్జునుడు
అప్పటి నుంచి కృష్ణార్జునులు ఆప్త మిత్రులు.
- సుభద్ర. కృష్ణుని సోదరి సుభద్రను అర్జునుడు ప్రేమించినప్పుడు, క్షత్రియునికి తగిన విధంగా ఆమెను ఎత్తుకుపొమ్మని కృష్ణుడు సలహా ఇస్తాడు; తర్వాత ఇద్దరూ వివాహం చేసుకుంటారు (1.211 నుంచి 1.213).
- ఖాండవ వనం. ఖాండవ వనాన్ని దహించడానికి సహాయం చేయమని అగ్నిదేవుడు కృష్ణార్జునులను కోరతాడు. ఆ పని కోసం అగ్ని అర్జునునికి గాండీవ ధనుస్సును, కృష్ణునికి వజ్రపు నాభి గల చక్రాన్ని ఇస్తాడు; వరుణుడు కృష్ణునికి గదను ఇస్తాడు (1.216.4 నుంచి 25).
- రాజసూయం. యుధిష్ఠిరుని రాజసూయ యాగానికి ముందు, మగధ రాజు జరాసంధుడిని మొదట తొలగించాలని కృష్ణుడు చెప్పి, భీమార్జునులతో కలిసి గిరివ్రజానికి వెళ్తాడు; అక్కడ మల్లయుద్ధంలో భీముడు జరాసంధుడిని సంహరిస్తాడు (2.13 నుంచి 2.22). యాగంలోనే భీష్ముడు అగ్రపూజకు కృష్ణుని పేరు సూచిస్తాడు. చేది రాజు శిశుపాలుడు దానికి అభ్యంతరం చెప్పి కృష్ణుని సుదీర్ఘంగా దూషిస్తాడు; కృష్ణుడు చక్రంతో అతని తల నరికేస్తాడు (2.42.21).
జూదం జరిగినప్పుడు కృష్ణుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?
హస్తినాపురంలో లేడు. విమర్శనాత్మక ప్రతిలో జూద సభలో కృష్ణుని ప్రార్థించడం లేదు; ద్రౌపదిని సభకు ఈడ్చుకొచ్చి దుశ్శాసనుడు ఆమె వస్త్రాన్ని లాగినప్పుడు, కొత్త వస్త్రాలు అలా వస్తూనే ఉంటాయి (2.61.41). ద్రౌపది కృష్ణుని ప్రార్థించడం, ఆయన వస్త్రాన్ని పంపడం అనే సన్నివేశం గ్రంథానికి తర్వాతి కాలపు పాఠాలకు చెందినది. మహాభారతంలో ద్రౌపది చూడండి.
తర్వాత కృష్ణుడు అడవిలో పాండవులను కలిసినప్పుడు, తాను ద్వారకలో ఉండి ఉంటే ఈ విపత్తు జరిగేది కాదని యుధిష్ఠిరునితో చెబుతాడు: పిలవకపోయినా వచ్చి జూదాన్ని ఆపేవాడినని అంటాడు. ఆ సమయంలో ఆయన ఆకాశంలో తిరిగే సౌభ నగరపు రాజు సాల్వునితో యుద్ధం చేయడానికి వెళ్ళి ఉన్నాడు (3.14.1 నుంచి 4, తర్వాతి అధ్యాయాలు).
అర్జునుడు కృష్ణుని ఎంచుకుంటాడు, దుర్యోధనుడు సైన్యాన్ని తీసుకుంటాడు
యుద్ధానికి ముందు అర్జునుడు, దుర్యోధనుడు ఇద్దరూ సహాయం కోరడానికి ఒకే రోజు ద్వారకకు వచ్చారు. ముందుగా వచ్చిన దుర్యోధనుడు నిద్రిస్తున్న కృష్ణుని తలవైపు కూర్చున్నాడు; అర్జునుడు పాదాల వద్ద నిలబడ్డాడు. మేల్కొని మొదట అర్జునుని చూసిన కృష్ణుడు ఒక ఎంపికను ముందుంచాడు: ఒకవైపు నారాయణులు అనే గోపాల యోధుల మహా సైన్యం; మరోవైపు యుద్ధంలో పాల్గొనని తాను ఒక్కడే. చిన్నవాడు కాబట్టి అర్జునుడు మొదట ఎంచుకున్నాడు, కృష్ణుడినే ఎంచుకున్నాడు. దుర్యోధనుడు సైన్యాన్ని తీసుకుని సంతోషంగా వెళ్ళిపోయాడు (5.7.5 నుంచి 21). తర్వాత అర్జునుడు తనకు సారథిగా ఉండమని కృష్ణుని కోరాడు, కృష్ణుడు అంగీకరించాడు (5.7.34 నుంచి 35).
హస్తినాపురానికి శాంతి రాయబారం
పాండవులు సోదరునికి ఒకటి చొప్పున కేవలం ఐదు గ్రామాలు మాత్రమే అడిగారు (5.31.20). శాంతి కోసం కృష్ణుడు స్వయంగా కురు సభకు వెళ్ళాడు. దుర్యోధనుని ఆతిథ్యాన్ని తిరస్కరించి విదురుని ఇంట్లో బస చేశాడు (5.89). సభలో సంధి చేసుకోమని కౌరవులను కోరాడు; దుర్యోధనుడు నిరాకరించి, ఆయనను బంధించాలని పథకం వేశాడు. కృష్ణుడు నవ్వి తన దివ్య రూపాన్ని చూపించాడు: ఆయన శరీరం నుంచి దేవతలు వెలువడ్డారు, నుదుటిపై బ్రహ్మ, వక్షస్థలంపై రుద్రుడు, చుట్టూ అర్జునుడు, బలరాముడు, పాండవులు. రాజులు భయంతో కళ్ళు మూసుకున్నారు; ద్రోణుడు, భీష్ముడు, విదురుడు, సంజయుడు, ఋషులకు మాత్రమే దానిని చూడటానికి దివ్యదృష్టి లభించింది (5.129.1 నుంచి 15).
తిరుగు ప్రయాణంలో కర్ణుని తన రథంలో ఎక్కించుకుని, అతడు కుంతి పెద్ద కుమారుడని, పాండవుల పక్షాన చేరితే వారు అతనినే రాజుగా అంగీకరిస్తారని చెప్పాడు (5.138). కర్ణుడు నిరాకరించాడు. కర్ణుని కథ చూడండి.
భగవద్గీత
కురుక్షేత్రంలో సైన్యాలు సిద్ధంగా నిలిచినప్పుడు, తన తాత, గురువు, బంధువులు తనకు ఎదురుగా నిలబడి ఉండటం చూసి అర్జునుడు ధనుస్సును కింద పెట్టేశాడు. కృష్ణుని సమాధానమే భగవద్గీత, విమర్శనాత్మక ప్రతిలోని 6.23 నుంచి 6.40 అధ్యాయాలు. అందులో ఆయన తానే పరమాత్మనని అర్జునునికి వెల్లడించి, అతనికి విశ్వరూపాన్ని చూపిస్తాడు. అందులోని బాగా ప్రసిద్ధమైన రెండు శ్లోకాలకు వేర్వేరు పేజీలలో వివరణ ఉంది: 2.47, ఫలాసక్తి లేని కర్మ గురించి, 4.7, 4.8, యుగయుగాన ఆయన ఎందుకు అవతరిస్తాడో.
యుద్ధంలో కృష్ణుడు
రెండు సందర్భాలు దాదాపు మినహాయింపులుగా ఉన్నా, యుద్ధం చేయనన్న మాటను కృష్ణుడు నిలబెట్టుకుంటాడు; ఆయన సలహా యుద్ధంలోని అనేక మలుపులను నిర్ణయిస్తుంది.
- భీష్మునిపై. మూడవ రోజు, మళ్ళీ తొమ్మిదవ రోజు, అర్జునుడు వెనకడుగు వేస్తున్నాడని కోపించి, కృష్ణుడు రథం నుంచి దూకి భీష్మునిపైకి పరుగెత్తాడు, మొదట చక్రంతో, తర్వాత కొరడాతో; మొదటిసారి అర్జునుడు నిజంగా పోరాడతానని మాట ఇచ్చి ఆయనను ఆపాడు (6.55, 6.102). భీష్మపర్వం సారాంశం చూడండి.
- జయద్రథుడు. పద్నాలుగవ రోజు సూర్యాస్తమయానికి ముందే జయద్రథుని చంపుతానని అర్జునుడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. విమర్శనాత్మక ప్రతిలో సూర్యుడు అస్తమిస్తుండగా కృష్ణుడు అతనిని ప్రోత్సహిస్తాడు, సూర్యుడు అస్తమించే కొద్ది ముందు అర్జునుడు జయద్రథుని సంహరిస్తాడు (7.121). జయద్రథుడిని బయటకు రప్పించడానికి కృష్ణుడు చీకటితో సూర్యుని కప్పివేశాడన్న ప్రసిద్ధ కథ ఈ ప్రతి పాఠంలో లేదు.
- ఘటోత్కచుడు. ఒక్కసారి మాత్రమే ప్రయోగించగల దివ్య శక్తి ఆయుధంతో కర్ణుడు భీముని కుమారుడు ఘటోత్కచుని చంపినప్పుడు, కృష్ణుడు ఆనందంతో నాట్యం చేశాడు, ఎందుకంటే కర్ణుడు అర్జునుని కోసం దాచుకున్న ఆయుధం ఇప్పుడు ఖర్చైపోయింది (7.155.2 నుంచి 3).
- ద్రోణుడు. కుమారుని మరణ వార్త ద్వారానే ద్రోణుని ఆపగలమని కృష్ణుడు సలహా ఇచ్చాడు. భీముడు అశ్వత్థామ అనే ఏనుగును చంపి "అశ్వత్థామ మరణించాడు" అని అరిచాడు (7.164.72), యుధిష్ఠిరుడు ద్రోణునికి దానిని ధృవీకరించాడు. ద్రోణుడు, అశ్వత్థామ చూడండి.
- కర్ణుడు. కర్ణుని రథచక్రం భూమిలో కూరుకుపోయి అతడు న్యాయయుద్ధం కోసం విన్నవించినప్పుడు, సభలో ద్రౌపదిని అవమానించినప్పుడు, శకుని సహాయంతో జూదం ఆడినప్పుడు నీ ధర్మబుద్ధి ఎక్కడ ఉందని కృష్ణుడు అతనిని ప్రశ్నించాడు (8.67.1 నుంచి 5).
- దుర్యోధనుడు. చివరి గదాయుద్ధంలో భీముడు న్యాయంగా గెలవలేడని కృష్ణుడు అర్జునునితో చెప్పాడు; అర్జునుడు సంకేతంగా తన తొడను చరిచాడు, భీముడు దుర్యోధనుని తొడలు విరగ్గొట్టాడు (9.57). మహాభారతంలో దుర్యోధనుడు చూడండి.
ఈ ఎత్తుగడలలో కొన్ని న్యాయయుద్ధ నియమాలను ఉల్లంఘించాయని ఇతిహాసం దాచదు. మరణిస్తున్న దుర్యోధనుడు వాటి విషయంలో కృష్ణుని నిందిస్తాడు (9.60.26 నుంచి 30); భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కర్ణుడు, దుర్యోధనుడు న్యాయమైన పోరాటంలో చంపబడేవారు కారని, అందుకే తాను ఈ ఉపాయాలు పన్నానని కలతచెందిన పాండవులకు కృష్ణుడు చెబుతాడు (9.60.57 నుంచి 60).
యుద్ధం తర్వాత
- అశ్వత్థామ అస్త్రం. అశ్వత్థామ తన అస్త్రాన్ని పాండవ వంశంలో ఇంకా పుట్టని శిశువులపై ప్రయోగించాడు. మూడు వేల సంవత్సరాలు సంచరించమని కృష్ణుడు అతనిని శపించాడు (10.16.10), తర్వాత మృతశిశువుగా జన్మించిన అభిమన్యుని కుమారుడు పరీక్షిత్తును బ్రతికించాడు (14.66 నుంచి 14.69).
- గాంధారి శాపం. తన వంద మంది కుమారుల కోసం శోకిస్తూ, యుద్ధాన్ని ఆపనందుకు గాంధారి కృష్ణుని నిందించి శపించింది: ముప్పై ఆరవ సంవత్సరంలో ఆయన సొంత బంధువులు ఒకరినొకరు చంపుకుంటారని, ఆయన అడవిలో హీనమైన విధంగా మరణిస్తాడని (11.25.36 నుంచి 42). వృష్ణి వంశాన్ని తాను తప్ప ఎవరూ అంతం చేయలేరని తనకు ముందే తెలుసని కృష్ణుడు చిరునవ్వుతో బదులిచ్చాడు (11.25.43 నుంచి 44).
- అనుగీత. యుద్ధభూమిలో విన్నది మరచిపోయానని అర్జునుడు ఒప్పుకున్నప్పుడు, కృష్ణుడు అశ్వమేధికపర్వంలోని అనుగీతలో అతనికి మళ్ళీ బోధిస్తాడు.
- భీష్ముని బోధ. ఉపదేశం కోసం కృష్ణుడు యుధిష్ఠిరుని మరణశయ్యపై ఉన్న భీష్ముని వద్దకు పంపుతాడు; ఆ ఉపదేశమే శాంతిపర్వం, అనుశాసనికపర్వం నిండా ఉంటుంది.
కృష్ణుడు ఎలా మరణించాడు?
మౌసలపర్వంలో, యుద్ధం జరిగిన ముప్పై ఆరు సంవత్సరాల తర్వాత, గాంధారి చెప్పినట్లే వృష్ణి, అంధక వంశాలు మద్యం మత్తులో జరిగిన కలహంలో ఒకరినొకరు నాశనం చేసుకున్నాయి. బలరాముడు యోగంలో దేహాన్ని విడిచాడు. కృష్ణుడు ధ్యానంలో లీనమై అడవిలో పడుకుని ఉండగా, జర అనే వేటగాడు ఆయనను జింకగా భ్రమించి ఆయన అరికాలిలోకి బాణం వేశాడు (16.5.19 నుంచి 20). తాను ఎవరిని కొట్టాడో చూసి వేటగాడు పాదాలపై పడినప్పుడు, కృష్ణుడు అతనిని ఓదార్చి తన ధామానికి చేరుకున్నాడు (16.5.21 నుంచి 23). అర్జునుడు ద్వారకకు వచ్చి అంత్యక్రియలు నిర్వహించి, మిగిలినవారిని తీసుకుని వెళ్ళిపోయాడు; తర్వాత సముద్రం ఆ నగరాన్ని ముంచేసింది (16.8). ఇది విని పాండవులు తమ చివరి ప్రయాణానికి బయలుదేరారు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
మహాభారత యుద్ధంలో కృష్ణుడు పోరాడాడా?
లేదు. ఆయుధం పట్టకూడదని ఆయనే ఎంచుకుని అర్జునునికి సారథిగా ఉన్నాడు (5.7.17, 5.7.35). రెండుసార్లు కోపంతో భీష్మునిపైకి దూసుకెళ్ళాడు, రెండుసార్లూ అర్జునుడు గానీ, పరిస్థితులు గానీ ఆయనను ఆపాయి.
కృష్ణుని సైన్యాన్ని ఎవరు ఎంచుకున్నారు?
దుర్యోధనుడు. అర్జునుడు కృష్ణుడిని ఒక్కడినే ఎంచుకున్నాడు; దుర్యోధనుడు నారాయణ సైన్యాన్ని తీసుకున్నాడు (5.7.19 నుంచి 21).
జూద సభలో కృష్ణుడు ద్రౌపదిని కాపాడాడా?
విమర్శనాత్మక ప్రతిలో కృష్ణుని ప్రార్థించడం లేదు; ఎలాంటి వివరణ లేకుండా వస్త్రాలు వస్తూనే ఉంటాయి (2.61.41). కృష్ణునికి చేసిన ప్రార్థన తర్వాత చేరిన భాగం; ఇప్పుడు కథ అందరికీ తెలిసిన రూపం అదే.
కృష్ణుడు విశ్వరూపాన్ని అర్జునునికి మాత్రమే చూపించాడా?
లేదు. శాంతి రాయబారం సమయంలో కురు సభలో ఒక దివ్య రూపాన్ని చూపిస్తాడు (5.129), గీతలో అర్జునునికి విశ్వరూపాన్ని చూపిస్తాడు (11వ అధ్యాయం).
మహాభారత యుద్ధం జరిగినప్పుడు కృష్ణుని వయస్సు ఎంత?
గ్రంథం చెప్పలేదు. ఆన్లైన్లో ప్రచారంలో ఉన్న కృష్ణుని వయస్సులు తర్వాతి కాలపు లెక్కలు మాత్రమే, ఇతిహాసంలోని ప్రకటనలు కావు.
కృష్ణునిపై గాంధారి శాపం ఏమిటి?
ముప్పై ఆరవ సంవత్సరంలో ఆయన బంధువులు ఒకరినొకరు నాశనం చేసుకుంటారని, ఆయన అడవిలో హీనమైన విధంగా మరణిస్తాడని (11.25.40 నుంచి 41).
కృష్ణుని బాల్య కథ ఎక్కడ ఉంది?
మహాభారతానికి అనుబంధమైన హరివంశంలో, భాగవత, విష్ణు పురాణాలలో; ఇతిహాసంలోని పద్దెనిమిది పర్వాలలో కాదు.
సంబంధిత పఠనం
- మహాభారతం: సంపూర్ణ మార్గదర్శి
- మహాభారత కథా సారాంశం
- మహాభారతంలో అర్జునుడు
- మహాభారతంలో ద్రౌపది
- కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో ఎవరు బ్రతికారు?
- భగవద్గీత 18.66 అర్థం
మూలాలు
- మహాభారతం, విమర్శనాత్మక ప్రతి (భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్, పుణె, 1933 నుంచి 1966); ఎలక్ట్రానిక్ పాఠం BORI 1999, Indology ద్వారా: indology.info/bombay/mahabharata. సూచనలు ఈ ప్రతిలోని పర్వం.అధ్యాయం.శ్లోకం రూపంలో ఉన్నాయి.
చివరిగా సమీక్షించినది: 12 నవంబర్ 2026.
కుటుంబం, స్నేహితులతో షేర్ చేయండి
WhatsAppలో పంపండి, పోస్ట్ చేయండి లేదా లింక్ కాపీ చేయండి.
కథలు నుంచి మరిన్ని
- అమృతం మరియు రాక్షసుల కథ: రాహు కేతువులను అశుభ గ్రహాలుగా ఎందుకు భావిస్తారు
- దుర్గాదేవి మరియు మహిషాసురుడి కథ: చెడుపై మంచి సాధించిన విజయం
- బసవ పురాణం: బసవన్న వారసత్వం మరియు లింగాయత ఉద్యమం
- ప్రతి పిల్లవాడూ తెలుసుకోవలసిన టాప్ 10 హిందూ పురాణ కథలు
- ఇంద్రుడు, వృత్రుడి మధ్య వైరం: జలాల కోసం యుద్ధం

