నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగ

శైవ సంప్రదాయంలో పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలు జ్యోతిస్తంభ రూపంలోని శివుని అత్యంత పవిత్ర క్షేత్రాలు; 'సర్పాల అధిపతి' అయిన నాగేశ్వరుడు వాటిలో ఒకరు. పన్నెండింటినీ పేర్కొనే ప్రసిద్ధ స్తోత్రం నాగేశ్వరాన్ని దారుకావనంలో, అంటే దారుకా అరణ్యంలో ఉన్నట్లు చెబుతుంది. ఆలయ ప్రదేశాన్ని ఒకప్పుడు దారుకావనం అని పిలిచేవారని దేవభూమి ద్వారక జిల్లా చెబుతూ, దానిపై ఒక స్థానిక పురాణగాథను వివరిస్తుంది. ఆ కథ ప్రకారం, వాలఖిల్యులు అనే మరుగుజ్జు మునులు ఆ అరణ్యంలో తపస్సు చేశారు, శివుడు దిగంబర సన్యాసి వేషంలో వారిని పరీక్షించాడు, కోపించిన మునులు ఆయనను శపించారు. ఆయన లింగం నేలపై పడి భూమి కంపించినప్పుడు బ్రహ్మ, విష్ణువు జోక్యం చేసుకున్నారు, శివుడు ఆ ప్రదేశంలో శాశ్వతంగా ఉంటానని మాట ఇచ్చాడు. ఇది విశ్వాసానికి సంబంధించిన విషయం, చారిత్రక ఆధారం కాదు.

అసలైన నాగేశ్వరం ఏ ఆలయం అనేది పాత ప్రశ్న, జాబితాలు కూడా వేర్వేరుగా ఉంటాయి. మహారాష్ట్రలోని హింగోలి జిల్లాలో ఉన్న ఔంధా నాగనాథ్ ఆలయం కూడా ఎనిమిదవ జ్యోతిర్లింగంగా పూజింపబడుతుంది; హింగోలి జిల్లా యంత్రాంగం కూడా ఈ వాదనను పునరుద్ఘాటిస్తుంది. ఆది శంకరాచార్యుల ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రం యొక్క ఒక పాఠం నాగనాథుని 'దక్షిణాన, సదంగ పట్టణంలో' ఉన్నట్లు చెబుతుంది; ఈ పంక్తిని తరచుగా ఔంధాకు ఆధారంగా ఉదహరిస్తారు. అయినప్పటికీ ద్వారకకు వచ్చే యాత్రికులు నాగేశ్వరాన్ని పన్నెండింటిలో ఒకటిగా భావిస్తారు, 2024లో ద్వారకలో ప్రధానమంత్రి చేసిన ప్రసంగంలో కూడా పట్టణంలోని పవిత్ర స్థలాలలో దీని పేరు ప్రస్తావించబడింది.

మహా శివరాత్రి నాడు, ప్రధాన సెలవుల కాలాల్లో రద్దీ అత్యధికంగా ఉంటుంది. దర్శన సమయాలు, భూగర్భ గర్భగుడిలో సమర్పణలు లేదా దుస్తుల నియమాలు మేము పరిశీలించగలిగిన ఏ అధికారిక మూలంలోనూ ప్రచురించబడలేదు, కాబట్టి ప్రయాణానికి ముందు ప్రస్తుత ఏర్పాట్లను ఆలయ నిర్వాహకులతో లేదా దేవభూమి ద్వారక జిల్లా పర్యాటక కార్యాలయంతో నిర్ధారించుకోండి.

Timings and arrangements change with seasons and festivals. Confirm current details with the temple administration before travelling. Last reviewed 5 October 2026.