బిరాజ ఆలయం
దేవి temple · Odisha, India
బిరజా (విరజా) ఆలయం ఒడిశాలోని జాజ్‌పూర్‌లో ఉన్న దుర్గా స్వరూపమైన బిరజా దేవి క్షేత్రం. ఒడిశా టూరిజం ప్రకారం ఇది భువనేశ్వర్‌కు ఉత్తరాన సుమారు 125 కి.మీ. దూరంలో ఉంది, రాష్ట్రంలోని అత్యంత పూజ్యమైన శక్తి క్షేత్రాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది.
ఇక్కడ దేవి అరుదైన ద్విభుజ రూపంలో మహిషాసురుని సంహరిస్తున్న మహిషమర్దినిగా దర్శనమిస్తుంది. ఆలయ ప్రాంగణం నాభి గయ బావి వద్ద పితృకర్మలకు కూడా ముఖ్యమైన స్థలం, ఇది ఒడిశా రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ సంరక్షిత కట్టడం.
Faith & Tradition
Religious Significance of బిరాజ ఆలయం
తర్వాతి కాలపు తాంత్రిక సంప్రదాయం ప్రకారం సతీదేవి నాభి జాజ్‌పూర్‌లో పడింది, అందుకే ఈ ఆలయాన్ని శక్తిపీఠాలలో ఒకటిగా లెక్కిస్తారు; ఒడిశా టూరిజం దీనిని 18 మహా శక్తిపీఠాలలో ఒకటిగా పేర్కొంటుంది. అయితే కూర్మ, మత్స్య పురాణాల వంటి పూర్వ పురాణాలు బిరజాను సతీదేవి శరీరంలోని ఏ భాగంతోనూ ముడిపెట్టవని, ఈ సంబంధం తర్వాతి తాంత్రిక గ్రంథాల నుండి వచ్చిందని ఆలయ ట్రస్ట్ స్వయంగా పేర్కొంటుంది.
జాజ్పూర్ పితరులకు పిండప్రదానం చేసే పితృ తీర్థంగా కూడా ప్రసిద్ధి. ఆలయ ట్రస్ట్ వివరించిన ఒక పౌరాణిక కథ ప్రకారం, గయాసురుని శరీరం భారతదేశం అంతటా విస్తరించి ఉంది — అతని నాభి బిరజా వద్ద, తల బీహార్‌లోని గయలో, పాదాలు గోదావరి తీరంలోని పిఠాపురంలో ఉన్నాయి. ఆలయ ప్రాంగణంలోని నాభి గయ అనే లోతైన బావి వద్ద యాత్రికులు పిండప్రదానం చేస్తారు.
ఈ స్థలం యొక్క ప్రాచీన పవిత్రతకు సాక్ష్యంగా మహాభారతం వనపర్వంలోని విరజా తీర్థ ప్రస్తావనను ఆలయ ట్రస్ట్ ఉదహరిస్తుంది. భౌమకర కాలంలో (9వ శతాబ్దం) తాంత్రిక బౌద్ధులు కూడా దేవిని ప్రజ్ఞాపారమితగా పూజించారని ఒడిశా టూరిజం పేర్కొంటుంది.
Heritage
History of బిరాజ ఆలయం
ఇందిరా గాంధీ నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ది ఆర్ట్స్ (IGNCA) కోసం తయారుచేసిన వారసత్వ డాక్యుమెంటేషన్ నివేదిక ప్రకారం, ప్రతిమాలక్షణాల ఆధారంగా మూలవిగ్రహాన్ని సుమారు గుప్తుల కాలం (సుమారు క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం) నాటిదిగా నిర్ధారించవచ్చు. ఇక్కడి ఇతర విడి శిల్పాలు 8వ-9వ శతాబ్దాల నాటివి.
సోమవంశీ రాజు రెండవ యయాతి (యయాతి II) దేవికి ఒక పెద్ద ఆలయాన్ని నిర్మించాడని, అది 1568 నాటి ఆఫ్గన్ దండయాత్రలో ధ్వంసమైందని ఆలయ ట్రస్ట్ నమోదు చేసింది. ప్రస్తుత ఆలయం 19వ శతాబ్దంలో పునర్నిర్మించబడింది; ఆ శతాబ్దం పూర్వార్ధంలో జాజ్పూర్ జమీందారు సుదర్శన్ మహాపాత్ర ఈ పునర్నిర్మాణం చేశారని ట్రస్ట్ పేర్కొంటుంది. ప్రాకార గోడను తర్వాత భిఖారి దాస్ అనే సన్యాసి నిర్మించారు, ఆయన శాసనం సింహద్వారంపై ఉంది.
ప్రాంగణంలో మిగిలి ఉన్న ఐదు శాసనాలను ట్రస్ట్ పేర్కొంటుంది, వాటిలో దేవికి దీపాల సమర్పణను నమోదు చేసిన గంగ వంశ రాజు చోడగంగదేవుని (12వ శతాబ్దం) శాసనం ఒకటి.
Architecture and sacred features
IGNCA నివేదిక ప్రకారం ఆలయం తూర్పు ముఖంగా ఉంది, కళింగ శైలిలో రేఖ విమానం (వక్రరేఖా శిఖరం), పీఢ జగమోహనం (మెట్ల వంటి పైకప్పు గల మండపం) కలిగి ఉంది; ఖొండలైట్ రాతితో ఆష్లర్ కట్టడంగా నిర్మించబడి, ఇప్పుడు దట్టంగా ప్లాస్టర్ చేసి సున్నం వేయబడింది. ఆలయం ఎత్తు 70 అడుగులు అని ట్రస్ట్ పేర్కొంటుంది.
నాలుగు వైపులా ద్వారాలు గల ప్రాకార గోడ — వాటిలో ప్రధానమైనది తూర్పు సింహద్వారం — ఆలయాన్ని, అనేక చిన్న ఉపాలయాలను చుట్టి ఉంది. అర్ధనారీశ్వరుడు, లకులీశుడు, మాతృకలు, మహిషమర్దిని విగ్రహాలతో సహా పాత శిల్పాలు గోడలలో అమర్చబడి ఉన్నాయి.
Plan Your Visit
Darshan and Visitor Information
ఒడిశా టూరిజం ప్రకారం ప్రవేశ రుసుము లేదు; ఉదయం, మధ్యాహ్నం దర్శన సమయాలు ఉంటాయి, మధ్యలో విరామం ఉంటుంది (అక్టోబర్ 2026లో తనిఖీ చేయబడింది). ప్రయాణానికి ముందు ప్రస్తుత ఏర్పాట్లను బిరజా మందిర ట్రస్ట్ బోర్డుతో నిర్ధారించుకోండి.
యాత్రికులు బస చేయడానికి ఆలయం పక్కనే ఉన్న బిరజా పాంథశాలను ఆలయ ట్రస్ట్ పేర్కొంటుంది.
Timings and arrangements change with seasons and festivals. Confirm current details with బిరజా మందిర ట్రస్ట్ బోర్డు (official website) before travelling. Last reviewed 5 October 2026.
Sacred Calendar
Festivals at బిరాజ ఆలయం
దుర్గా పూజ మరియు బిరజా రథయాత్ర
దసరా సమయంలో దేవి సింహధ్వజ రథంపై జాజ్పూర్ పట్టణంలో ఊరేగుతుంది; ఈ రథోత్సవం సోమవంశీయుల కాలం నుండి వస్తోందని ఆలయ ట్రస్ట్ పేర్కొంటుంది.
త్రివేణి అమావాస్య
దేవి జన్మదినంగా జరుపుకుంటారు; ఆ రోజు దేవిని పసుపు వస్త్రాలు, బంగారు ఆభరణాలతో సావిత్రిగా అలంకరిస్తారు.
డోల పూర్ణిమ
దేవి ప్రతినిధి విగ్రహాన్ని డోలవేదికకు తీసుకువెళ్లి రంగుల పొడి చల్లుతారు, కొత్త పంచాంగాన్ని చదివి వినిపిస్తారు.
వారుణి స్నానం
యాత్రికులు వైతరణి నదిలో స్నానం చేసి దశాశ్వమేధ ఘాట్, నాభి గయ వద్ద పిండప్రదానం చేస్తారు; దేవికి వైతరణి జలంతో అభిషేకం చేస్తారు.
సావిత్రి అమావాస్య
ఇక్కడ సావిత్రిగా భావించబడే దేవిని ప్రార్థించడానికి వివాహిత స్త్రీలు పెద్ద సంఖ్యలో వస్తారు.
Location
How to Reach బిరాజ ఆలయం
ఒడిశా టూరిజం ప్రకారం సమీప విమానాశ్రయం బిజు పట్నాయక్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, భువనేశ్వర్; సమీప రైల్వే స్టేషన్ జాజ్పూర్ కేంఝర్ రోడ్. కటక్, భువనేశ్వర్ మీదుగా రోడ్డు మార్గంలో జాజ్పూర్ చేరుకోవచ్చు.
IGNCA నివేదిక ప్రకారం ఆలయం జాజ్పూర్-బింఝర్‌పూర్ రోడ్డుపై, జాజ్పూర్ పట్టణ బస్టాండ్ నుండి సుమారు 2.5 కి.మీ. దూరంలోని దేవిద్వార్ వద్ద ఉంది.
Location: Odisha, India
Nearest airport: బిజు పట్నాయక్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, భువనేశ్వర్
Nearest railway station: జాజ్పూర్ కేంఝర్ రోడ్
More in Hindu temples in Odisha · దేవి temples
Questions
బిరాజ ఆలయం: Frequently Asked Questions
బిరజా ఆలయంలో ఏ దేవిని పూజిస్తారు?
దుర్గా స్వరూపమైన బిరజా (విరజా) దేవిని పూజిస్తారు. ఆమె త్రిశూలంతో మహిషాసురుని చీలుస్తున్న ద్విభుజ మహిషమర్దినిగా దర్శనమిస్తుంది.
బిరజా ఆలయం శక్తిపీఠమా?
సంప్రదాయం ప్రకారం అవును: సతీదేవి నాభి ఇక్కడ పడిందని తర్వాతి కాలపు తాంత్రిక గ్రంథాలు చెబుతాయి, ఒడిశా టూరిజం దీనిని 18 మహా శక్తిపీఠాలలో ఒకటిగా పేర్కొంటుంది. అయితే పూర్వ పురాణాలు ఈ సంబంధాన్ని చెప్పవని ఆలయ ట్రస్ట్ పేర్కొంటుంది.
బిరజా ఆలయంలోని నాభి గయ అంటే ఏమిటి?
ఇది ఆలయ ప్రాంగణంలోని ఒక లోతైన బావి, ఇక్కడ యాత్రికులు తమ పితరులకు పిండప్రదానం చేస్తారు. గయాసురుని నాభి జాజ్‌పూర్‌లో ఉందని సంప్రదాయం చెబుతుంది.
బిరజా ఆలయం ఎంత పురాతనమైనది?
ప్రస్తుత కట్టడం 19వ శతాబ్దంలో పునర్నిర్మించబడింది, కానీ మూలవిగ్రహం దాని ప్రతిమాలక్షణాల ఆధారంగా సుమారు గుప్తుల కాలం నాటిదిగా నిర్ధారించబడింది. సోమవంశీయుల కాలం నాటి పూర్వ ఆలయం 1568లో ధ్వంసమైంది.
బిరజా ఆలయం సంరక్షిత కట్టడమా?
అవును. IGNCA డాక్యుమెంటేషన్ ప్రకారం ఇది రాష్ట్ర దేవాదాయ శాఖ పరిధిలో, ఒడిశా రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ సంరక్షిత కట్టడం.
బిరజా ఆలయానికి సమీప రైల్వే స్టేషన్ ఏది?
ఒడిశా టూరిజం ప్రకారం జాజ్పూర్ కేంఝర్ రోడ్ సమీప రైల్వే స్టేషన్.
బిరజా రథయాత్ర ఎప్పుడు జరుగుతుంది?
దసరా సమయంలో, దేవి సింహధ్వజ రథంపై జాజ్పూర్ పట్టణంలో ఊరేగుతుంది.
Sources and attribution
- © OpenStreetMap contributors — location data © OpenStreetMap contributors (ODbL)
- Wikidata Q4915588 — structured data (CC0)
- Wikipedia — Biraja Temple — text facts from Wikipedia, licensed CC BY-SA 4.0
- Department of Tourism, Government of Odisha — Biraja Temple
- Indira Gandhi National Centre for the Arts — Documentation format: Viraja Temple, Jajpur (OR/JPR-14) (archived copy)
- Biraja Mandira Trust Board — History
- Biraja Mandira Trust Board — The Temple
- Biraja Mandira Trust Board — Iconography
- Biraja Mandira Trust Board — Inscriptions
- Biraja Mandira Trust Board — Navigaya
- Biraja Mandira Trust Board — Fairs and Festivals
Further reading: బిరాజ ఆలయం on Wikipedia (CC BY-SA 4.0).
Spotted an error? Write to info@hindutone.com — see our editorial policy.
Pilgrim Circuit