ముక్తేశ్వర ఆలయం
శివ temple · Odisha, India
ముక్తేశ్వర ఆలయం ఒడిశాలోని ఖుర్దా (ఖోర్ధా) జిల్లా, భువనేశ్వర్ పాత పట్టణంలో నిత్యపూజలు జరిగే శివాలయం; ఇక్కడ దేవుడు వృత్తాకార యోనిపీఠంలో శివలింగ రూపంలో కొలువై ఉన్నాడు (IGNCA). ఇక్కడ శివుడిని ముక్తేశ్వరునిగా పూజిస్తారు; పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ ఈ పేరును ఆధ్యాత్మిక విముక్తికి అధిపతి అని వివరిస్తుంది (Incredible India). ఆలయం భువనేశ్వర్ నుండి పూరీ వైపు వెళ్ళే రహదారికి కుడివైపున ఉంది (IGNCA).
ఈ ఆలయం భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ASI) రక్షిత స్మారక చిహ్నం, ఆ సంస్థే దీనిని నిర్వహిస్తుంది (IGNCA; Swarajya). దీని వంపు రాతి ద్వారం, అంటే తోరణం, అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందింది; పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ దీనిని ఆలయపు ప్రత్యేక ఆకర్షణగా వర్ణిస్తుంది (Incredible India).
Faith & Tradition
Religious Significance of ముక్తేశ్వర ఆలయం
పండితులు ఈ ఆలయాన్ని ఒడిశా ఆలయ నిర్మాణ సంప్రదాయంలోని పరివర్తన దశకు చెందినదిగా భావిస్తారు; జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ దీనిని ఒడిశా వాస్తుకళలోని రత్నాలలో ఒకటిగా లెక్కించారని, ఆర్. ఎల్. మిత్ర దీనిని ఆ శైలికి మనోహరమైన సారాంశంగా ప్రశంసించారని డాక్యుమెంటేషన్ రికార్డు పేర్కొంటుంది (IGNCA). చరిత్రకారులు దీనిని ఒక సూక్ష్మ రత్నంగా అభివర్ణించారని పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ తెలుపుతుంది (Incredible India).
ఆలయంలో శివరాత్రి, కార్తీక పౌర్ణమి, జలశయ ఉత్సవాలు జరుపుకుంటారు (IGNCA). ఒడిస్సీ నృత్యాన్ని వేడుక చేసే ముక్తేశ్వర నృత్యోత్సవానికి కూడా ఆలయ ప్రాంగణమే వేదిక (Incredible India).
Heritage
History of ముక్తేశ్వర ఆలయం
ఆలయంలో ఎటువంటి శాసనాలు లేవు, కాబట్టి దాని కాలనిర్ణయం కళా-చారిత్రక అంచనాపై ఆధారపడి ఉంది (Swarajya). వారసత్వ డాక్యుమెంటేషన్ రికార్డు దీనిని క్రీ.శ. 10వ శతాబ్దపు సోమవంశీ పాలనా కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంటుంది (IGNCA); కళా చరిత్రకారులు సాధారణంగా దీనిని సోమవంశీ యుగానికి, బహుశా రాజు యయాతి I కాలానికి చెందినదిగా భావిస్తారు (Swarajya).
పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ క్రీ.శ. 875 నుండి 904 వరకు అనే సన్నని కాల పరిధిని ఇచ్చి, ఆలయాన్ని యయాతి Iకి ఆపాదిస్తుంది (Incredible India). ఆలయంలో శాసనం లేనందున ఈ తేదీలు నమోదైన స్థాపన తేదీ కాదు, పండితుల అంచనాలు మాత్రమే; ఖచ్చితమైన కాల వ్యవధిపై ఆధారాలు ఏకీభవించవు (Swarajya; Incredible India).
Architecture and sacred features
ఆలయం పడమర ముఖంగా ఉండి రెండు భాగాలుగా ఉంటుంది: వక్రరేఖా రేఖా శిఖరంతో కూడిన చతురస్రాకార విమానం, మెట్ల వంటి పిరమిడ్ ఆకారపు పీఢ పైకప్పుతో కూడిన దీర్ఘచతురస్రాకార జగమోహనం; ఇవి గచ్చు లేకుండా చెక్కిన రాళ్ళతో (డ్రై ఆష్లర్) జేగురు రంగు ఇసుకరాయితో నిర్మించబడ్డాయి (IGNCA). ఇది పంచరథ ప్రణాళికలో, తక్కువ ఎత్తు వేదికపై నిలిచి ఉంది; దీని గోడలపై నాయికా మూర్తులు, లతా అలంకరణలు, చైత్య మోటిఫ్‌లు, నాగ-నాగి స్తంభాలు ఉన్నాయి (IGNCA). జగమోహనం పైకప్పులో ఎనిమిది రేకుల పద్మం ఉంది, దాని రేకులపై మాతృదేవతల విగ్రహాలు ఉన్నాయి (IGNCA; Swarajya); ఆలయం చుట్టూ ఉన్న చిన్న ఫలకాలపై లకులీశుడు, సరస్వతి, కార్తికేయుడు, సూర్యుడు మరియు ఇతర మూర్తులు కనిపిస్తాయి (Swarajya).
ముందు భాగంలో తోరణం నిలిచి ఉంది; ఇది కీర్తిముఖాలతో అలంకరించిన పదహారు ముఖాల స్తంభాలపై ఆధారపడిన వంపు, ఇరువైపులా సన్నని స్త్రీ మూర్తులు ఉన్నాయి (Swarajya). జిగ్‌జాగ్ నమూనాతో కూడిన తక్కువ ఎత్తు అలంకార ప్రాకార గోడ ఆలయాన్ని చుట్టి ఉంది; ఈ ఆలయం సిద్ధేశ్వర ఆలయంతో కలిసి ఒకే సముదాయంలో ఉంది (Swarajya). ఆలయ ప్రాంగణంలోని కోనేరు అయిన మరీచి కుండం తూర్పు వైపున ఉంది (Incredible India; Orissa Post).
Plan Your Visit
Darshan and Visitor Information
ఈ ఆలయం నిత్యపూజలు జరిగే పుణ్యక్షేత్రం, అలాగే ASI రక్షిత స్మారక చిహ్నం కూడా (IGNCA). ప్రయాణానికి ముందు ప్రస్తుత సందర్శన వేళలు, ఏర్పాట్లను భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ, భువనేశ్వర్ సర్కిల్‌తో నిర్ధారించుకోండి.
Timings and arrangements change with seasons and festivals. Confirm current details with భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (భువనేశ్వర్ సర్కిల్) రక్షణలో ఉంది before travelling. Last reviewed 11 October 2026.
Sacred Calendar
Festivals at ముక్తేశ్వర ఆలయం
మహా శివరాత్రి
ముక్తేశ్వర ఆలయంలో నమోదైన ఉత్సవాలలో శివరాత్రి ఒకటి (IGNCA).
కార్తీక పౌర్ణమి
ఆలయ వారసత్వ డాక్యుమెంటేషన్ ప్రకారం ఈ ఆలయంలో కార్తీక పౌర్ణమి జరుపుకుంటారు (IGNCA).
ముక్తేశ్వర నృత్యోత్సవం
ఆలయంలో జరిగే ఒడిస్సీ నృత్య ఉత్సవం; పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకారం దీనిని ఒడిశా పర్యాటక శాఖ నిర్వహిస్తుంది (Incredible India).
రుకుణ రథం
శ్రీ లింగరాజ స్వామి రుకుణ రథ ఉత్సవం ముందు రోజు, ఆలయంలోని మరీచి కుండం నీటిని లింగరాజ ఆలయ సేవకుల బృందం ఒకటి వేలం వేస్తుంది; ఆ నీటిలో స్నానం చేస్తే సంతాన ప్రాప్తికి సహాయపడుతుందని భక్తుల నమ్మకం (Orissa Post).
Location
How to Reach ముక్తేశ్వర ఆలయం
ఆలయం భువనేశ్వర్ పాత పట్టణంలో, భువనేశ్వర్ నుండి పూరీకి వెళ్ళే రహదారి పక్కన ఉంది (IGNCA). సమీప విమానాశ్రయం భువనేశ్వర్‌లోని బిజూ పట్నాయక్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, సమీప రైల్వే స్టేషన్ భువనేశ్వర్ (Incredible India). వీధికి ఎదురుగా కేదార గౌరీ ఆలయం ఉంది, రాజారాణి ఆలయం కొద్ది దూరంలోనే ఉంది (Swarajya).
Location: Odisha, India
Nearest airport: బిజూ పట్నాయక్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, భువనేశ్వర్
Nearest railway station: భువనేశ్వర్
More in Hindu temples in Odisha · శివ temples
Questions
ముక్తేశ్వర ఆలయం: Frequently Asked Questions
ముక్తేశ్వర ఆలయంలో ఏ దేవుడిని పూజిస్తారు?
ఇక్కడ శివుడు వృత్తాకార యోనిపీఠంలోని శివలింగ రూపంలో (IGNCA), ముక్తేశ్వరుడు అనే పేరుతో పూజలందుకుంటున్నాడు (Incredible India).
ముక్తేశ్వర ఆలయం ఎంత పురాతనమైనది?
ఆలయంలో శాసనాలు లేవు, కాబట్టి దాని కాలాన్ని నిర్మాణ శైలి ఆధారంగా అంచనా వేస్తారు (Swarajya). వారసత్వ రికార్డు దీనిని సోమవంశీయుల పాలనలో క్రీ.శ. 10వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా పేర్కొంటుంది (IGNCA), కాగా పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ క్రీ.శ. 875–904 అని తెలుపుతుంది (Incredible India).
ముక్తేశ్వర తోరణం అంటే ఏమిటి?
ఇది ఆలయం ముందు ఉన్న వంపు రాతి ద్వారం; పదహారు ముఖాల స్తంభాలపై, కీర్తిముఖ శిరస్సులతో నిలిచి, ఇరువైపులా స్త్రీ మూర్తులతో అలంకరించబడి ఉంటుంది (Swarajya). పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ దీనిని ఆలయపు ప్రత్యేక ఆకర్షణగా పేర్కొంటుంది (Incredible India).
ఆలయాన్ని ఎవరు సంరక్షిస్తారు?
ఇది భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ASI) రక్షిత స్మారక చిహ్నం (IGNCA), ఆ సంస్థే దీనిని నిర్వహిస్తుంది (Swarajya).
మరీచి కుండం అంటే ఏమిటి?
ఇది ముక్తేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలోని ఒక కోనేరు (Orissa Post). దీని నీటిలో స్నానం చేస్తే సంతాన ప్రాప్తికి సహాయపడుతుందని భక్తుల నమ్మకం; రుకుణ రథ ఉత్సవం ముందు రోజు దీని నీటిని వేలం వేస్తారు (Orissa Post).
ఆలయం సరిగ్గా ఎక్కడ ఉంది?
ఇది ఖుర్దా (ఖోర్ధా) జిల్లాలోని భువనేశ్వర్ పాత పట్టణంలో, భువనేశ్వర్ నుండి పూరీ వైపు వెళ్ళే రహదారిపై ఉంది (IGNCA). వీధికి ఎదురుగా కేదార గౌరీ ఆలయం ఉంది (Swarajya).
ముక్తేశ్వర నృత్యోత్సవం అంటే ఏమిటి?
ఇది ఆలయంలో జరిగే ఒడిస్సీ నృత్య ఉత్సవం, దీనిని ఒడిశా పర్యాటక శాఖ నిర్వహిస్తుంది (Incredible India).
Sources and attribution
- © OpenStreetMap contributors — location data © OpenStreetMap contributors (ODbL)
- Wikidata Q3635669 — structured data (CC0)
- Wikipedia — Mukteshvara Temple, Bhubaneswar — text facts from Wikipedia, licensed CC BY-SA 4.0
- Indira Gandhi National Centre for the Arts (IGNCA), Ministry of Culture — Documentation format for Archaeological/Heritage Sites/Monuments: Muktesvara Temple, Bhubaneswar, Dist. Khurda (OR/KDA/BSR-123)
- Incredible India (Ministry of Tourism, Government of India) — Mukteswara Temple, Bhubaneswar
- Swarajya — Seven Thousand Wonders Of India: The Mukteshvara Temple In Bhubaneshwar
- Orissa Post — One pitcher of holy water from Mukteswar Temple in Bhubaneswar fetches Rs 1.3 lakh (PTI)
Further reading: ముక్తేశ్వర ఆలయం on Wikipedia (CC BY-SA 4.0).
Spotted an error? Write to info@hindutone.com — see our editorial policy.
Pilgrim Circuit