గణపతి నవరాత్రులు — ఉత్సవం మాత్రమే కాదు, ఉపాసన–సంస్కారం

భాద్రపద శుక్ల చవితి సమీపిస్తే వీధులు, కాలనీలు, అపార్ట్‌మెంట్లు, దేవాలయాలు గణపతి ఉత్సవాలకు సిద్ధమవుతాయి. విగ్రహాలు వస్తాయి, మండపాలు వెలుస్తాయి, అలంకరణలు జరుగుతాయి. అయితే ఈ సందడిలో మనం ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్న వేసుకోవాలి — మనం గణపతిని కేవలం ఉత్సవానికి ఆహ్వానిస్తున్నామా, లేక మన జీవితంలో దైవభావాన్ని ప్రతిష్ఠించుకుంటున్నామా? వినాయక చవితి కేవలం సామూహిక వేడుక కాదు — అది గణపతి ఉపాసన, నియమం, భక్తి, సంస్కారం, పిల్లలకు ధర్మాన్ని పరిచయం చేసే అపూర్వమైన అవకాశం.

గణపతి తత్త్వం ఏమిటి?

వేదసంప్రదాయంలో గణపతితత్త్వానికి అత్యున్నత స్థానం ఉంది. ఋగ్వేదంలోని ప్రసిద్ధ మంత్రం—

గణానాం త్వా గణపతిం హవామహే కవిం కవీనాముపమశ్రవస్తమమ్ ।
జ్యేష్ఠరాజం బ్రహ్మణాం బ్రహ్మణస్పత ఆ నః శృణ్వన్నూతిభిః సీద సాదనమ్ ॥ — ఋగ్వేదం 2.23.1

గణపత్యథర్వశీర్షంలో "త్వమేవ ప్రత్యక్షం తత్త్వమసి… త్వం సాక్షాదాత్మాఽసి నిత్యమ్" అని గణపతిని పరతత్త్వస్వరూపంగా ఉపాసిస్తుంది. అందువల్ల మన మండపంలో ప్రతిష్ఠించేది కేవలం అందమైన మట్టి ప్రతిమ అనే భావన ఉండకూడదు — ఆ విగ్రహంలో భగవంతుని సాన్నిధ్యాన్ని భావించి చేసే ఆరాధనే ఉత్సవానికి ప్రాణం.

ఎందుకు గణపతి ఉత్సవం?

గణపతి విఘ్నేశ్వరుడు. మనలోని అహంకారం, అసహనం, అశ్రద్ధ, అవివేకం, క్రమశిక్షణలేమి, దురలవాట్లు — ఇవన్నీ జీవితంలోని విఘ్నాలే. అందువల్ల గణపతి ఆరాధన అంటే బయట విఘ్నాలను తొలగించమని ప్రార్థించడం మాత్రమే కాదు; మనలోని విఘ్నాలను గుర్తించి వాటిని అధిగమించడానికి బుద్ధి–వివేకాలను ప్రసాదించమని ప్రార్థించడం కూడా. అందుకే ఆయనను బుద్ధిప్రదాత, సిద్ధిప్రదాత, విఘ్నవినాశకుడుగా ఆరాధిస్తాం. వినాయక చవితి మన ఇంట్లో ఒక విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించే పండుగ మాత్రమే కాదు; మన హృదయంలో వివేకాన్ని ప్రతిష్ఠించుకునే పర్వదినం.

ఎన్ని రోజులు ఉంచాలి? నిమజ్జనం ఎప్పుడు?

“వినాయకుడిని ఎన్ని రోజులు ఉంచాలి?” — ప్రతి కుటుంబమూ తప్పనిసరిగా తొమ్మిది రోజులే ఉంచాలని ఒకే సార్వత్రిక శాస్త్రనియమం లేదు. దేశాచారం, కులాచారం, కుటుంబాచారం, స్థానిక సంప్రదాయం, చేసిన సంకల్పం ఆధారంగా 1, 3, 5, 7, 9 రోజులు లేదా అనంత చతుర్దశి వరకు ఆరాధిస్తారు. ఎన్ని రోజులు ఉంచామన్నది కంటే, ఉంచినన్ని రోజులు ఎంత నియమంతో ఆరాధించామన్నది ముఖ్యం. సంకల్పించిన కాలమంతా పూజ, నైవేద్యం, దీపారాధన, హారతి, మంత్రపఠనం, స్తోత్రపఠనం, భజన, నామసంకీర్తన జరగాలి.

“మంగళవారం దేవుడిని కదిలించకూడదు,” “శుక్రవారం నిమజ్జనం చేయకూడదు” అనే మాటలను సార్వత్రిక శాస్త్రనియమాలుగా భావించకూడదు. విసర్జనలో ప్రధానంగా తిథి, సంకల్పించిన ఉత్సవకాలం, కుటుంబాచారం, స్థానిక సంప్రదాయం పరిశీలించాలి. సందేహం ఉంటే కుటుంబ పురోహితుడిని లేదా ధర్మశాస్త్రజ్ఞుని సంప్రదించి తిథి–కాల నిర్ణయం చేసుకోవడం ఉత్తమం. దేవతారాధనలో భయంకంటే శాస్త్రజ్ఞానం ముఖ్యం. నిమజ్జనం అంటే దేవుడిని పంపించివేయడం కాదు — రూపం వస్తుంది, రూపం వెళుతుంది; తత్త్వం మాత్రం నిత్యం. విగ్రహాన్ని నిమజ్జనం చేస్తాం — గణపతితత్త్వాన్ని కాదు.

పూజలో మంత్రం, అర్చన, భక్తుల బాధ్యత

అలంకరణ ఎంత అందంగా ఉన్నా, ఆరాధనలో శ్రద్ధ లేకపోతే ఉత్సవపు ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనం తగ్గిపోతుంది. అష్టోత్తరశతనామావళిలో ప్రతి నామంతో భగవంతుని ఒక గుణాన్ని స్మరిస్తున్నాం. కాబట్టి ఒక్కో నామం స్పష్టంగా పలకాలి, భక్తులకు వినిపించాలి, భక్తులు శ్రద్ధగా వినాలి, పుష్పం లేదా అక్షతలతో అర్చనలో పాల్గొనాలి. పూజ త్వరగా ముగించడమే లక్ష్యంగా మారకూడదు. పురోహితుడు శ్రద్ధతో మంత్రం పలకాలి, భక్తుడు శ్రద్ధతో వినాలి, నిర్వాహకుడు ప్రశాంతమైన వాతావరణాన్ని కల్పించాలి. పూజ జరుగుతున్నప్పుడు పెద్దగా మాట్లాడటం, ఫోన్‌లో సంభాషించడం తగ్గించుకోవాలి. మండపం ఒక తాత్కాలిక దేవాలయం — దేవతాసాన్నిధ్యాన్ని భావించే పవిత్రస్థలంగా గౌరవించాలి.

సంగీతం, నృత్యం, కోలాటం మరియు పిల్లల సంస్కారం

ఉత్సవంలో ఆనందం, ఉత్సాహం, సామూహిక భాగస్వామ్యం ఉండాలి; కానీ ఆ ఆనందానికి భక్తి, సంస్కారం ఆధారంగా ఉండాలి. మండపంలో ప్రధానంగా గణపతి స్తోత్రాలు, వేదమంత్రాలు, భజనలు, నామసంకీర్తన, హరికథ, ధర్మప్రవచనాలు, భక్తిసంగీతం వినిపించాలి. దేవతారాధనతో సంబంధంలేని పాటలు, అతి పెద్ద శబ్దాలు, అసభ్య నృత్యాలు ఉత్సవపు పవిత్రతకు తగవు. భక్తి, మర్యాదతో కోలాటం, భజనలు, సంప్రదాయ నృత్యాలు చేయవచ్చు.

గణపతి నవరాత్రులు పిల్లలకు బాలధర్మ శిక్షణకు అపూర్వమైన అవకాశం. రోజుకు కొద్దిసేపైనా ఒక గణపతి నామం, “ఓం గం గణపతయే నమః” జపం, ఒక చిన్న శ్లోకం నేర్పండి; పూజలో ప్రశాంతంగా కూర్చోవడం, హారతిలో పాల్గొనడం, ప్రసాదాన్ని గౌరవంగా స్వీకరించడం, పెద్దలను గౌరవించడం నేర్పండి. పిల్లలు మనం చెప్పినదానికంటే మనం చేసినదానినే ఎక్కువగా నేర్చుకుంటారు — గణపతి ఉత్సవంలో పిల్లలకు మొదటి గురువులు తల్లిదండ్రులే.

నిజమైన గణపతి ఉత్సవం ఎలా ఉండాలి?

మండపంలో శుచిత్వం, సాత్త్వికత, సమయపాలన, మంత్రశ్రవణం, భజన, పారాయణం, ప్రసాదంలో పరిశుభ్రత, పిల్లలకు ధర్మబోధ, పెద్దలకు గౌరవం, పర్యావరణ బాధ్యత ఉండాలి. అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా పోటీ ఉండకూడదు — “మన గణపతి పెద్దది,” “మన మండపమే గొప్పది” అనే భావన ఆధ్యాత్మిక లక్ష్యాన్ని మరుగున పడేస్తుంది. విగ్రహం ఎత్తు కాదు — భక్తి ఎత్తు ముఖ్యం. శబ్దం ఎంత ఎక్కువగా చేశామన్నది కాదు — మనస్సు ఎంత నిశ్చలంగా గణపతిని స్మరించిందన్నది ముఖ్యం.

నిమజ్జనయాత్ర కూడా భక్తియాత్రే — నామస్మరణ, భజనలు, జయఘోషలు, క్రమశిక్షణ, ఇతరులకు ఇబ్బంది కలగని బాధ్యత ఉండాలి. అసభ్యపాటలు, మద్యపానం, ఉన్మాదపూరిత నృత్యాలు దైవోత్సవానికి తగవు. ఈసారి ఒక సంకల్పం చేద్దాం — మన పిల్లవాడు కొత్త శ్లోకం నేర్చుకున్నాడా? కుటుంబం కలిసి ప్రశాంతంగా పూజ చేసిందా? ఒక నామానికైనా అర్థం తెలుసుకున్నామా? ఒక చెడు అలవాటును విడిచిపెట్టాలని సంకల్పించామా? మనలో భక్తి కొంచెమైనా పెరిగిందా? నిమజ్జనంతో గణపతి మన జీవితంలో నుంచి వెళ్లిపోకూడదు — ఆయన ప్రసాదించే బుద్ధి, వివేకం, నియమం, భక్తి మన హృదయంలో శాశ్వతంగా ప్రతిష్ఠితమవాలి. అదే నిజమైన గణపతి ఉత్సవం.

వక్రతుండ మహాకాయ సూర్యకోటిసమప్రభ ।
నిర్విఘ్నం కురు మే దేవ సర్వకార్యేషు సర్వదా ॥

శ్రీ గణేశాయ నమః । సర్వేజనాః సుఖినో భవంతు ।

— వాసు ముక్తినూతలపాటి, జ్ఞానపీఠం