త్వరిత సమాధానం: కంప్యూటర్లకు సంస్కృతమే ఉత్తమమైన లేదా అత్యంత అనువైన భాష అని నాసా ఎప్పుడూ చెప్పలేదు. ఈ వాదన 1985 నాటి ఒకే ఒక్క పత్రం నుంచి పుట్టింది: "Knowledge Representation in Sanskrit and Artificial Intelligence". దీన్ని రిక్ బ్రిగ్స్ AI Magazineలో రాశారు; ఆయన నాసా ఏమ్స్ కేంద్రంగా ఉన్న RIACS అనే సంస్థలో పనిచేశారు. బ్రిగ్స్ వాదించింది ఇంకా పరిమితమైనది, ఇంకా ఆసక్తికరమైనది: ప్రాచీన సంస్కృత వ్యాకరణవేత్తలు వాక్యాల అర్థాన్ని విశ్లేషించిన తీరు AI సెమాంటిక్ నెట్స్‌కు చాలా దగ్గరగా ఉంటుందని. ఆ పత్రం ఒక పరిశోధకుడి వ్యాసం, నాసా ప్రకటన కాదు; అది సంస్కృతాన్ని ప్రోగ్రామింగ్ భాష అని కూడా అనలేదు. నిజమైనది సంస్కృత వ్యాకరణ సంప్రదాయపు లోతు; దాన్ని ఖచ్చితంగా చెప్పడమే సరైనది.

మొదట ఒక ఆశ్చర్యకరమైన నిజం

ఈ అపోహకు మూలమైన పత్రం నిజమైనదే, ఇప్పటికీ ఆన్‌లైన్‌లో ఉంది. AAAI ప్రచురించే AI Magazine దాన్ని Vol. 6, No. 1 (వసంతం 1985), pp. 32-39లో, 15 మార్చి 1985న ప్రచురించినట్లు చూపుతుంది (మూలం: AI Magazine (AAAI) వ్యాస పేజీ). దాని సారాంశం ఒక సాహసోపేతమైన వాదన చేస్తుంది, కానీ సోషల్ మీడియాలో కనిపించేది కాదు. వ్యాకరణవేత్తలు "ప్రస్తుత కృత్రిమ మేధ (Artificial Intelligence) పరిశోధనతో సారంలోనే కాక రూపంలో కూడా సమానమైన రీతిలో సంస్కృతాన్ని వివరించే పద్ధతిని" అభివృద్ధి చేశారని బ్రిగ్స్ రాశారు (మూలం: రిక్ బ్రిగ్స్, AI Magazine 6(1), p. 32).

పత్రం నిజానికి ఏం చెప్పింది

ప్రశ్నపత్రం ఏం చూపుతుంది
దీన్ని ఎవరు రాశారు?రిక్ బ్రిగ్స్, ముద్రిత అనుబంధం 'RIACS, NASA Ames Research Center, Moffett Field, California'
ఎక్కడ ప్రచురించారు?AI Magazine (AAAI), Vol. 6 No. 1, వసంతం 1985, pp. 32-39
ఇది నాసా నివేదికా?కాదు. AAAI పత్రికలో ఒక పరిశోధకుడి వ్యాసం; నాసా విధానం, నివేదిక లేదా ప్రాజెక్ట్ కాదు
ఏ సంస్కృతం?'శాస్త్రీయ సంస్కృతం' (Shastric Sanskrit), నాగేశ భట్టు (1730-1810) వంటి తర్వాతి వ్యాకరణవేత్తల సాంకేతిక సంస్కృతం
ప్రధాన వాదనవ్యాకరణవేత్తల కారక (అర్థ పాత్ర) వివరణ సెమాంటిక్-నెట్ జ్ఞాన ప్రాతినిధ్యంతో సరిపోలుతుంది
ముగింపు'ఒక సహజ భాష కృత్రిమ భాషగా కూడా పనిచేయగలదు'
ఇది భాషలకు ర్యాంకులు ఇస్తుందా?లేదు. కంప్యూటర్లకు సంస్కృతాన్ని 'ఉత్తమ' భాష అని అనదు, ప్రోగ్రామింగ్ భాషగా ప్రతిపాదించదు

RIACS అంటే Research Institute for Advanced Computer Science, ఇది నాసా ఏమ్స్ కేంద్రంగా ఉంది (మూలం: బ్రిగ్స్, AI Magazine 6(1), p. 32 (PDF)).

పత్రంలోని ఒక ఉదాహరణ: 'చైత్రుడు గ్రామానికి వెళ్తున్నాడు'

బ్రిగ్స్ ప్రధాన ఉదాహరణ, "చైత్రుడు గ్రామానికి వెళ్తున్నాడు" అనే సరళ వాక్యానికి నాగేశ భట్టు ఇచ్చిన వివరణ. సంస్కృత వ్యాకరణవేత్తలు వాక్యాన్ని కారక పాత్రలుగా విడదీస్తారు, అంటే క్రియలో ప్రతి పదం నిర్వహించే అర్థ పాత్రలు. కర్త, కర్మ, కరణం, సంప్రదానం, అపాదానం, అధికరణం వంటి పాత్రలను బ్రిగ్స్ పేర్కొని, వాటిని AI సెమాంటిక్ నెట్స్‌లో వాడే త్రికాల (triples) తో పోల్చారు (మూలం: బ్రిగ్స్, AI Magazine 6(1), pp. 34-38).

Advertisement

ఈ ఆలోచనను స్పష్టం చేయడానికి, ఆ పోలికకు మా సరళీకృత ఉదాహరణ ఇదిగో; ఇది బ్రిగ్స్ అసలు సంకేతపద్ధతి కాదు:

'చైత్రుడు గ్రామానికి వెళ్తున్నాడు'లోని అంశంవ్యాకరణవేత్త దృష్టి (కారక పాత్ర)సెమాంటిక్-నెట్ తరహా త్రికం (ఉదాహరణకు)
వెళ్లడంపాత్రలు అనుసంధానమయ్యే క్రియevent: go
చైత్రుడుకర్తgo, agent, Caitra
గ్రామంకర్మgo, object, village

ఈ రెండు విశ్లేషణలు "సిద్ధాంతపరంగా సమానమే కాక రూపంలో కూడా దగ్గరగా ఉన్నాయి" అని బ్రిగ్స్ కనుగొన్నారు. భారతీయ వ్యాకరణవేత్తలు అర్థాన్ని ఎంత జాగ్రత్తగా విశ్లేషించారో చెప్పే నిజమైన, అద్భుతమైన పరిశీలన ఇది.

ఆయన ముగింపు బహిరంగంగానే ఊహాత్మకమైనది. సహజ భాషా అవగాహన, యంత్ర అనువాద సమస్యలను AI పరిశోధన చివరికి ఎలా పరిష్కరించగలదో భారతీయ విశ్లేషణ "వెలుగు చూపవచ్చు" అని ఆయన సూచించారు; "వారిని హార్డ్‌వేర్ లేని కంప్యూటర్ శాస్త్రవేత్తలుగా భావించాలనిపిస్తుంది" అని రాశారు; AI "వేల ఏళ్ల నాటి చక్రాన్ని మళ్లీ కనిపెడుతోంది" అని వ్యాఖ్యానించారు (మూలం: బ్రిగ్స్, AI Magazine 6(1), p. 39). ఇది ఒక విశ్లేషణాత్మక సంప్రదాయం పట్ల ప్రశంస, నాసా సంస్కృతాన్ని వాడుతోందనే వాదన కాదు.

వాదన ఎలా మారిపోయింది

కథ వ్యాపిస్తున్న కొద్దీ దాని అనేక రూపాలను ఫ్యాక్ట్-చెకర్లు, పాత్రికేయులు గుర్తించారు:

రూపంఎక్కడ కనిపించిందిచెకర్లు ఏం కనుగొన్నారు
సంస్కృతం 'కంప్యూటర్ సాఫ్ట్‌వేర్‌కు అత్యంత అనువైన భాష'తరచూ '1987 Forbes నివేదిక'ను ఉటంకించే వైరల్ సందేశందిలీప్ డిసౌజాకు అలాంటి Forbes నివేదిక ఏదీ దొరకలేదు; ఆ వాదనను 'ప్రాథమికంగా అర్థరహితమైన ప్రకటన' అని అన్నారు. మూలం: Scroll.in, 2015
నాసా సంస్కృత వ్యాఖ్య (2019)మంత్రి రమేష్ పోఖ్రియాల్ ప్రసంగంపై వార్తలుమంత్రిత్వ శాఖ (అప్పటి MHRD) స్పష్టం చేసింది: 'మంత్రి నాసా శాస్త్రవేత్త రిక్ బ్రిగ్స్ శాస్త్రీయ పనిని ప్రస్తావిస్తున్నారు.' మూలం: ETV Bharat, 12 ఆగస్టు 2019
సంస్కృతంలో ప్రోగ్రామింగ్ 'లోపరహితం' అని నాసా కనుగొందిBJP ఎంపీ గణేష్ సింగ్, లోక్‌సభ, డిసెంబర్ 2019The Wire దీన్ని అబద్ధమని తేల్చింది; వెబ్‌సైట్లలో కాపీ అయిన 2010 బ్లాగ్ పోస్టును తప్పుగా చదవడమే కారణమని సూచించింది. మూలం: The Wire, 13 డిసెంబర్ 2019
అమెరికా 6వ, 7వ తరం సంస్కృత సూపర్‌కంప్యూటర్లను నిర్మిస్తోందివైరల్ వాదన; 2015 నాటి ఒక ప్రసంగంతో కూడా ముడిపడిందిFactly దీన్ని అబద్ధమని తేల్చింది; నాసా లేదా NASA Advanced Supercomputing సైట్లలో ఏమీ లేదు. మూలం: Factly
బ్రిగ్స్ 'కంప్యూటర్లకు అత్యంత అనువైన భాషల్లో సంస్కృతం ఒకటని నివేదించారు'న్యూ జెర్సీ (New Jersey) తీర్మానం ఒకటిపత్రం నిజమైనదే కానీ తీర్మానంలోని పదజాలానికి అది మద్దతు ఇవ్వదని మార్క్ లిబర్‌మన్ అంటారు. మూలం: Language Log, 25 జూలై 2025

ఒక నమూనా కనిపిస్తుంది. ప్రతి కొత్త కథనం ఒక షరతును వదిలేస్తుంది: "నాసా ఏమ్స్‌లోని ఒక సంస్థలో పరిశోధకుడు" కాస్తా "నాసా" అవుతుంది, "సెమాంటిక్ నెట్స్‌కు సమాంతరంగా ఉంది" కాస్తా "కంప్యూటర్లకు ఉత్తమం" అవుతుంది, "జ్ఞాన ప్రాతినిధ్యం" కాస్తా "ప్రోగ్రామింగ్" లేదా "సూపర్‌కంప్యూటర్లు" అవుతుంది. 2015లో రాజ్‌నాథ్ సింగ్ నాసా-సూపర్‌కంప్యూటర్ వాదన చేసినప్పుడు, ఆయన సొంత వెబ్‌సైట్‌లోని ఆ ప్రసంగ నివేదికలో నాసా ప్రస్తావనే లేదని కూడా Factly తెలిపింది.

Advertisement

అపోహ vs వాస్తవం

అపోహఆధారాలు ఏం చెబుతున్నాయి
కంప్యూటర్లకు సంస్కృతమే ఉత్తమ భాష అని నాసా చెబుతోంది.నాసా ఏ ప్రకటనలోనూ ఇలా చెప్పలేదు; మూలం ఒక పరిశోధకుడి 1985 పత్రం. డిసౌజా: సంస్కృతం 'కంప్యూటర్ సాఫ్ట్‌వేర్‌కు అత్యంత అనువైన భాష' అని బ్రిగ్స్ ఎక్కడా చెప్పలేదు. మూలం: Scroll.in
సంస్కృతంలో ప్రోగ్రామింగ్ 'లోపరహితం' అని నాసా కనుగొంది.అబద్ధం. ఒక సహజ భాష కృత్రిమ భాషగా ఎలా పనిచేయగలదో బ్రిగ్స్ చర్చిస్తారు, 'కానీ ఎక్కడా ఆయన' ఇలా 'చెప్పలేదు'. మూలం: The Wire
అమెరికా సంస్కృత ఆధారిత సూపర్‌కంప్యూటర్లను నిర్మిస్తోంది.అబద్ధం. అలాంటి ప్రాజెక్ట్ ఏదీ కనిపించలేదు. పవన్ గోయల్: సంస్కృతం 'ప్రోగ్రామింగ్ భాషగా నేరుగా ఉపయోగపడదు'. మూలం: Factly
1987 Forbes నివేదిక సాఫ్ట్‌వేర్‌కు సంస్కృతమే అత్యంత అనువైన భాష అని చెప్పింది.అలాంటి నివేదిక ఏదీ దొరకలేదు. డిసౌజా: అది నిజమైతే 'ఈపాటికి సంస్కృతంలో రాసిన సాఫ్ట్‌వేర్‌ను మనం చూసేవాళ్లం'. మూలం: Scroll.in

అపోహ కంటే అసలు కథే ఎందుకు గొప్పది

నాసా ముద్రను తీసేస్తే, నిజంగా అద్భుతమైనది మిగులుతుంది. కంప్యూటర్లు రావడానికి ఎంతో ముందే, వాక్యంలో ఎవరు ఎవరికి ఏం చేశారో ఖచ్చితంగా, ఎలాంటి సందిగ్ధత లేకుండా చెప్పే వ్యవస్థను సంస్కృత వ్యాకరణవేత్తలు నిర్మించారు. 20వ శతాబ్దపు ఒక AI పరిశోధకుడు ఆ వ్యవస్థను చూసి, అది తన రంగంలోని సాధనాలకు ఎంత దగ్గరగా ఉందంటే దానిపై ఒక పత్రమే రాశారు. ఇది భారతీయ విశ్లేషణాత్మక సంప్రదాయం గురించి ఎంతో చెబుతుంది; ఆ సంప్రదాయం పాణిని వరకు వెళ్తుంది. పాణిని అష్టాధ్యాయిని పాల్ కిపార్స్కీ "ఇప్పటివరకు ఏ భాషకైనా రాసిన అత్యంత సంపూర్ణ జనరేటివ్ వ్యాకరణం" అని అంటారు (మూలం: పాల్ కిపార్స్కీ (Stanford)).

తప్పుడు నాసా వాదనను పదే పదే చెప్పడం ఆ సంప్రదాయానికి మేలు చేయదు. ఫ్యాక్ట్-చెక్ ఆ వాదనను తిప్పికొట్టినప్పుడు, ఈ విషయమంతా అతిశయోక్తే అని పాఠకులు అనుకునే ప్రమాదం ఉంది. ఖచ్చితమైన రూపాన్ని పంచుకోవడమే సంస్కృత పాండిత్యపు ప్రతిష్ఠను కాపాడుతుంది.

ఆ ఫార్వర్డ్ మెసేజ్ వచ్చినప్పుడు ఏం చెప్పాలి

  • నాసా అలా ఎప్పుడూ చెప్పలేదు. ఈ వాదన నాసా ఏమ్స్‌లోని ఒక సంస్థలో పరిశోధకుడైన రిక్ బ్రిగ్స్ 1985లో AI Magazineలో రాసిన ఒక పత్రం నుంచి వచ్చింది.
  • ఆ పత్రం సంస్కృత వ్యాకరణవేత్తల అర్థ విశ్లేషణను (కారక పాత్రలు) AI సెమాంటిక్ నెట్స్‌తో పోల్చి, అవి ఆశ్చర్యకరంగా సారూప్యంగా ఉన్నాయని కనుగొంది.
  • కంప్యూటర్లకు సంస్కృతమే ఉత్తమ భాష అని గానీ, అది ప్రోగ్రామింగ్ భాష అని గానీ అది చెప్పలేదు.
  • దాని వెనుక ఉన్న, పాణిని నుంచి కొనసాగుతున్న వ్యాకరణ సంప్రదాయం ఏ భాషలోనైనా ఉన్న గొప్ప మేధో విజయాల్లో ఒకటి; పంచుకోదగినది అదే.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

కంప్యూటర్లకు సంస్కృతమే ఉత్తమ భాష అని నాసా చెప్పిందా?

లేదు. నాసా ఏ ప్రకటనలోనూ ఇలా చెప్పలేదు. ఈ వాదన మూలం రిక్ బ్రిగ్స్ 1985లో AI Magazineలో రాసిన పత్రం; దాన్ని నాసా ఏమ్స్‌లోని RIACS అనే సంస్థలో పనిచేసిన ఒక పరిశోధకుడు రాశారు. ఆ పత్రం సంస్కృత వ్యాకరణవేత్తల అర్థ విశ్లేషణను AI సెమాంటిక్ నెట్స్‌తో పోల్చింది; అది భాషలకు ర్యాంకులు ఇవ్వలేదు, కంప్యూటర్లకు సంస్కృతమే ఉత్తమమని చెప్పలేదు.

Advertisement

రిక్ బ్రిగ్స్ ఎవరు?

'Knowledge Representation in Sanskrit and Artificial Intelligence' (AI Magazine Vol. 6, No. 1, వసంతం 1985, pp. 32-39) పత్ర రచయిత. ఆయన ముద్రిత అనుబంధం 'RIACS, NASA Ames Research Center, Moffett Field, California'.

బ్రిగ్స్ పత్రం నిజానికి ఏం వాదించింది?

సంప్రదాయ సంస్కృత వ్యాకరణవేత్తలు వాక్యాలను అర్థ పాత్రలుగా (కారక విశ్లేషణ) వివరించే పద్ధతి, సెమాంటిక్ నెట్స్‌తో చేసే AI జ్ఞాన ప్రాతినిధ్యానికి చాలా దగ్గరగా ఉంటుందని, 'ఒక సహజ భాష కృత్రిమ భాషగా కూడా పనిచేయగలదు' అని.

సంస్కృతంలో కంప్యూటర్ ప్రోగ్రామ్‌లు రాయగలమా?

నేరుగా కాదు. Factly ఉటంకించిన IIT ఖరగ్‌పూర్‌కు చెందిన పవన్ గోయల్ ప్రకారం, ఇంగ్లీష్ లేదా హిందీ లాగే సంస్కృతం కూడా 'ప్రోగ్రామింగ్ భాషగా నేరుగా ఉపయోగపడదు'. అయితే కంప్యూటేషనల్ లింగ్విస్టిక్స్‌లో సంస్కృతం చురుకైన పరిశోధనాంశం.

సంస్కృత సూపర్‌కంప్యూటర్లు నిర్మించే నాసా ప్రాజెక్ట్ ఏదైనా ఉందా?

లేదు. నాసా వెబ్‌సైట్‌లో గానీ, NASA Advanced Supercomputing Division సైట్‌లో గానీ అలాంటి ప్రాజెక్ట్ గురించి Factlyకి ఏమీ దొరకలేదు; ఆ వాదనను అబద్ధమని తేల్చింది.

రాజకీయ నాయకులు ఈ వాదనను ఎందుకు పదే పదే చెబుతుంటారు?

ఇది ఎన్నోసార్లు తిరిగి చెప్పబడింది. 2019లో రమేష్ పోఖ్రియాల్ వ్యాఖ్య నాసా గురించి కాదు, బ్రిగ్స్ పని గురించేనని విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ స్పష్టం చేసింది; న్యూ జెర్సీ (New Jersey) తీర్మానం ఒకటి కూడా బ్రిగ్స్‌ను ఉటంకించింది. వక్రీకరించిన కథనాలు, కాపీ చేసిన బ్లాగ్ పోస్టుల నుంచే ఈ వాదన రూపాలు వచ్చాయని ఫ్యాక్ట్-చెకర్లు గుర్తించారు.

సంబంధిత గైడ్‌లు

సంపాదకుని గమనిక (9 అక్టోబర్ 2026)

ఈ వ్యాసం రిక్ బ్రిగ్స్ 1985 పత్రం (AAAI ఆర్కైవ్) మీద, వ్యాసంలో లింక్ చేసిన Scroll.in, The Wire, Factly, ETV Bharat, Language Log ఫ్యాక్ట్-చెక్‌లు, నివేదికల మీద ఆధారపడింది; వీటిని 9 అక్టోబర్ 2026న పరిశీలించాం. బ్రిగ్స్ ఉల్లేఖనలు పత్రం నుంచి యథాతథంగా తీసుకున్నవి (తెలుగులోకి అనువదించాం). 'చైత్రుడు గ్రామానికి వెళ్తున్నాడు' త్రికాల పట్టిక ఆయన చేసిన పోలికకు మా సరళీకృత ఉదాహరణ మాత్రమే, ఆయన సంకేతపద్ధతి కాదు. ప్రాచీన వ్యాకరణవేత్తలు కంప్యూటర్లను ముందే ఊహించారని మేం చెప్పడం లేదు; ఇక్కడ చర్చించిన సారూప్యాలు రెండు విశ్లేషణాత్మక వ్యవస్థల మధ్య బ్రిగ్స్ చూపినవే.

చిత్ర సౌజన్యం: Ms Sarah Welch, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons ద్వారా (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vedas_palm_leaf_manuscript,_Tamil_Grantha_Script,_Sanskrit,_Tamil_Nadu.jpg).