మహాభారతంలో అంబ, శిఖండి

సంక్షిప్త సమాధానం: అంబ కాశీ రాజు పెద్ద కుమార్తె. భీష్ముడు తన సవతి తమ్ముడు విచిత్రవీర్యుడి కోసం ఆమెను, ఆమె సోదరీమణులను వారి స్వయంవరం నుండి తీసుకువెళ్తాడు. తాను అప్పటికే సాల్వ రాజును వరించానని ఆమె చెప్పగా భీష్ముడు ఆమెను వెళ్ళనిస్తాడు; కానీ మరొక పురుషుడు తీసుకువెళ్ళిన స్త్రీ కాబట్టి సాల్వుడు ఆమెను తిరస్కరిస్తాడు. భీష్ముడినే బాధ్యుడిగా భావించి, ఆమె మొదట పరశురాముడి ద్వారా, తర్వాత తపస్సు ద్వారా అతని మరణాన్ని కోరుకుంటుంది. మరో జన్మలో ఆమె భీష్ముడిని చంపుతుందని, పురుషత్వం పొందుతుందని శివుడు వరమిస్తాడు. ఆమె ద్రుపద మహారాజు ఇంట కుమార్తెగా మళ్ళీ జన్మిస్తుంది, కుమారుడిగా పెంచబడి శిఖండిన్ (శిఖండి) అనే పేరు పొందుతుంది, తర్వాత ఒక యక్షుడితో లింగాన్ని మార్చుకొని పురుషుడవుతుంది. కురుక్షేత్రంలో భీష్ముడు శిఖండితో యుద్ధం చేయడు; పదవ రోజున శిఖండి వెనుక నుండి అర్జునుడు అతన్ని పడగొడతాడు.

ఈ కథను ఎక్కువగా భీష్ముడే స్వయంగా, ఉద్యోగపర్వంలో చెబుతాడు. ఈ పేజీ మహాభారత విమర్శనాత్మక ప్రతి (భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, పుణె)ని, పర్వం, అధ్యాయం, శ్లోక సంఖ్యలతో అనుసరిస్తుంది; ఆ తర్వాత ఈ కథను ఎలా చదివారో వివరిస్తుంది. సంస్కృతానికి అనువాదాలు మావే.

స్వయంవరం, అపహరణ

తన సవతి సోదరుడు చిత్రాంగదుడు మరణించిన తర్వాత, భీష్ముడు యువ రాజు విచిత్రవీర్యుడి కోసం భార్యలను వెతికాడు. కాశీ రాజు ముగ్గురు కుమార్తెల స్వయంవరంలో అతను వారిని బలవంతంగా తీసుకువెళ్ళి, తనను ఎదిరించిన రాజులను ఓడించాడు. వారిలో సౌభ దేశాధిపతి సాల్వుడు ఒకడు; భీష్ముడు అతన్ని యుద్ధంలో ఓడించి ప్రాణాలతో వదిలిపెట్టాడు (1.96.39).

హస్తినాపురంలో వివాహానికి ఏర్పాట్లు జరుగుతుండగా, పెద్ద సోదరి భీష్ముడితో మాట్లాడింది. "నా మనసులో సౌభపతిని నా భర్తగా వరించాను," అని ఆమె అంది, "అతడూ నన్ను వరించాడు. ఇది మా తండ్రి కోరిక కూడా" (1.96.48 నుండి 49). భీష్ముడు విద్వాంసులైన బ్రాహ్మణులను సంప్రదించి, పెద్దదైన అంబను వెళ్ళడానికి అనుమతించాడు (1.96.51). ఆమె సోదరీమణులు అంబిక, అంబాలికలు విచిత్రవీర్యుడిని వివాహం చేసుకున్నారు (1.96.52).

సాల్వుడి తిరస్కారం

దశాబ్దాల తర్వాత, యుద్ధానికి ముందు రోజుల్లో, శిఖండిన్‌ను ఎందుకు చంపడని దుర్యోధనుడు భీష్ముడిని అడుగుతాడు (5.170.1). భీష్ముడి సమాధానమే అంబ కథ, అతను దాన్ని ఉత్తమ పురుషలో చెబుతాడు.

అంబ సాల్వుడి వద్దకు వెళ్ళింది. ఆమె కోరిన చోటికి వెళ్ళమని అతను చెప్పాడు: మరొక పురుషుడు తీసుకువెళ్ళిన స్త్రీని తాను స్వీకరించనని అన్నాడు (5.172.7). తాను ఇష్టపూర్వకంగా భీష్ముడితో వెళ్ళలేదని, ఏడుస్తుండగా బలవంతంగా తీసుకువెళ్ళబడ్డానని (5.172.9), భీష్ముడు తనను తన కోసం కోరుకోలేదని (5.172.12), తాను మరే పురుషుడినీ తలచలేదని (5.172.14) ఆమె వేడుకుంది. సాల్వుడు ఆమెను నమ్మలేదు, "పాము తన పాత కుబుసాన్ని విడిచినట్లు" ఆమెను విడిచిపెట్టాడు (5.172.17).

అతని నగరాన్ని విడిచి వెళ్తూ, అంబ ఎవరిని నిందించాలని తనను తాను ప్రశ్నించుకుంది: యుద్ధ సమయంలో భీష్ముడి రథం నుండి దిగిపోనందుకు తనను; భీష్ముడిని; పరాక్రమాన్నే కన్యాశుల్కంగా పెట్టి తనను "అమ్మకానికి ఉంచిన స్త్రీలా" సమర్పించిన తన తండ్రిని; సాల్వుడిని; విధిని (5.173.3 నుండి 6). భీష్ముడే "ఈ దురదృష్టానికి మూలం" అని, తపస్సు ద్వారానో యుద్ధం ద్వారానో అతనికి ప్రతీకారం చేయాలని ఆమె నిర్ణయించుకుంది (5.173.7 నుండి 8).

పరశురాముడు, భీష్ముడు

అంబ తాపసుల వద్ద ఆశ్రయం పొందింది. అక్కడ ఆమె తన తల్లి తండ్రి అయిన రాజర్షి హోత్రవాహనుడిని కలిసింది (5.174.24); అతని ద్వారా, అకృతవ్రణ మహర్షి ద్వారా ఆమె భీష్ముడి గురువైన పరశురాముడి (రామ జామదగ్న్యుడు) ఎదుటికి వచ్చింది. భీష్ముడిని చంపమని ఆమె అతన్ని అడిగింది (5.176.42).

పరశురాముడు తన పూర్వ శిష్యుడిని యుద్ధానికి సవాలు చేశాడు. వారిద్దరి మధ్య సుదీర్ఘ ద్వంద్వ యుద్ధం గురించి భీష్ముడు చెబుతాడు (5.177 నుండి 5.186). నారద మహర్షి, దివ్య జీవులు భీష్ముడిని ప్రస్వాప అస్త్రం ప్రయోగించకుండా ఆపినప్పుడు (5.186.1 నుండి 6), పరశురాముడి సొంత పితరులు అతన్ని ఆయుధాలు విడిచిపెట్టేలా చేసినప్పుడు (5.186.30) అది ముగిసింది. అప్పుడు పరశురాముడు అందరి ఎదుటా తాను భీష్ముడిని జయించలేనని అంబకు చెప్పి, భీష్ముడినే శరణు వేడమని సలహా ఇచ్చాడు (5.187.2 నుండి 4).

అంబ తపస్సు, శివుడి వరం

అంబ నిరాకరించింది. ఆమె కఠోర తపస్సు చేయడానికి వెళ్ళిపోయింది: పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు ఉపవాసం ఉంటూ, నీటిలో నిలబడి, కాలి బొటనవేలి కొనపై నిలబడి తపస్సు చేసింది (5.187.20 నుండి 22). భీష్ముడి తల్లి అయిన గంగా నదీ దేవత ప్రత్యక్షమై, ఆమె వ్రతం వక్రమైనదని, అది సఫలం కాదని హెచ్చరించింది; అలాంటి వ్రతంతో ఆమె దేహం విడిచితే, దాటడానికి ప్రమాదకరమైన, వక్రమైన, కాలానుగుణంగా ప్రవహించే నదిగా మారుతుందని చెప్పింది (5.187.33 నుండి 35). ఆమె తపస్సు వల్ల ఆమె రెండుగా విభజించబడిందని గ్రంథం చెబుతుంది: సగం వత్స దేశంలో అంబా నదిగా మారింది, సగం కన్యగానే మిగిలింది (5.187.39 నుండి 40).

తన వ్రతం భీష్ముడి మరణం కోసమే గానీ ఏ స్వర్గలోకం కోసమూ కాదని ఆమె మునులకు చెప్పింది. భీష్ముడు తనను ఈ లోకంలో "స్త్రీగానూ పురుషుడిగానూ కాకుండా" చేశాడని, భార్యగా జీవించే అవకాశాన్ని దూరం చేశాడని (5.188.4), తాను స్త్రీగా ఉండటంతో విసిగిపోయానని, అతనికి ప్రతీకారం చేయడానికి పురుషుడిగా మారాలని నిశ్చయించుకున్నానని (5.188.6) చెప్పింది. శివుడు ప్రత్యక్షమై ఆమె భీష్ముడిని చంపుతుందని వరమిచ్చాడు (5.188.8). ఒక స్త్రీ యుద్ధంలో ఎలా గెలవగలదని ఆమె అడగగా, ఆమె పురుషత్వం పొందుతుందని, ద్రుపదుడి వంశంలో మహారథిగా జన్మిస్తుందని, కొత్త దేహంలో అన్నీ గుర్తుంచుకుంటుందని అతను మాట ఇచ్చాడు (5.188.12 నుండి 14). అంబ యమునా నది సమీపంలో చితి నిర్మించి, "భీష్ముడి మరణం కోసం" అంటూ అగ్నిలో ప్రవేశించింది (5.188.17 నుండి 18).

శిఖండిని శిఖండిన్‌గా మారడం

భీష్ముడికి ప్రతీకారం చేయడానికి కుమారుడిని కోరుకున్న ద్రుపద మహారాజు కూడా శివుడిని ఆరాధించాడు. అతనికి "స్త్రీ, పురుషుడు" అయిన సంతానం కలుగుతుందని (5.189.5), ఆ కుమార్తె తర్వాత పురుషుడవుతుందని (5.189.7) శివుడు చెప్పాడు. ఒక కుమార్తె జన్మించింది. ద్రుపదుడి రాణి కుమారుడు పుట్టాడని ప్రకటించింది (5.189.13); రాజు బాలుడికి చేసినట్లే అన్ని జాతక సంస్కారాలు చేయించాడు; ఆ బిడ్డ శిఖండిన్‌గా ప్రసిద్ధుడయ్యాడు (5.189.14 నుండి 17). తన గూఢచారుల ద్వారా, నారదుడి ద్వారా, అంబ తపస్సు గురించి తనకు తెలిసిన దాని ద్వారా నిజం తనకు ఒక్కడికే తెలుసని భీష్ముడు చెబుతాడు (5.189.18).

శిఖండిన్ ద్రోణుడి శిష్యుడిగా లేఖనం, కళలు, ధనుర్విద్యలో శిక్షణ పొందాడు (5.190.1). కుటుంబం దశార్ణ దేశ రాజు హిరణ్యవర్మ కుమార్తెతో వివాహం జరిపించింది (5.190.8 నుండి 10). శిఖండిన్ స్త్రీ అని వధువు కనుగొని, తన దాదులకు, స్నేహితురాళ్ళకు చెప్పింది (5.190.14); ఆగ్రహించిన ఆమె తండ్రి ద్రుపదుడిని యుద్ధంతో బెదిరించాడు (5.190.19).

శిఖండిన్ అడవిలోకి వెళ్ళి స్థూణాకర్ణుడు అనే యక్షుడి నివాసానికి చేరుకున్నాడు (5.192.20 నుండి 21). కొంత కాలం పాటు శిఖండిన్‌తో లింగాలను మార్చుకోవడానికి ఆ యక్షుడు అంగీకరించాడు: తర్వాత మళ్ళీ మార్చుకుంటామనే ఒప్పందంపై, స్థూణుడు శిఖండిన్ స్త్రీ రూపాన్ని, శిఖండిన్ యక్షుడి పురుష రూపాన్ని ధరించారు (5.193.2 నుండి 8). శిఖండిన్ పురుషుడిగా ఇంటికి తిరిగి వచ్చాడు. నిజం తెలుసుకోవడానికి దశార్ణ రాజు యువతులను పంపాడు; శిఖండిన్ పురుషుడని వారు తెలియజేయగా, రాజు సంతృప్తితో ఇంటికి వెళ్ళిపోయాడు (5.193.25 నుండి 28).

ఆ తర్వాత యక్షుల అధిపతి కుబేరుడు స్థూణుడి ఇంటికి వచ్చాడు. స్థూణుడు చేసిన పనికి కోపించి, ఆ రోజు నుండి స్థూణుడు స్త్రీగా, శిఖండిన్ పురుషుడిగా ఉండిపోతారని శాసించాడు (5.193.41 నుండి 43). ఇతర యక్షులు వేడుకోగా, దానికి అతను ఒక ముగింపు నిర్ణయించాడు: శిఖండిన్ యుద్ధంలో మరణించినప్పుడు స్థూణుడు తన సొంత రూపాన్ని తిరిగి పొందుతాడు (5.193.46). యక్షుడి రూపాన్ని తిరిగి ఇవ్వడానికి శిఖండిన్ ఒప్పుకున్న సమయానికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు, స్థూణుడు జరిగినది అతనికి చెప్పి, అతన్ని స్వేచ్ఛగా పంపించివేశాడు (5.193.48 నుండి 52).

భీష్ముడు శిఖండితో ఎందుకు యుద్ధం చేయలేదు

భీష్ముడు తన కథను ముగిస్తూ, ద్రుపదుడి వంశంలో జన్మించిన శిఖండిన్‌ను "కాశీ రాజు పెద్ద కుమార్తె" అయిన అంబగా పేర్కొంటాడు (5.193.60). తనకు ఒక ప్రసిద్ధ వ్రతం ఉందని అతను చెబుతాడు: స్త్రీపైనా, పూర్వం స్త్రీ అయిన వారిపైనా, స్త్రీ పేరు గల వారిపైనా, స్త్రీ రూపం గల వారిపైనా తాను బాణాలు వేయనని (5.193.62 నుండి 63). కాబట్టి యుద్ధంలో కూడా తాను శిఖండిన్‌ను చంపనని అంటాడు (5.193.65).

యుద్ధ సమయంలో పాండవులు రాత్రి భీష్ముడి వద్దకు వెళ్ళి అతన్ని ఎలా ఓడించవచ్చని అడిగారు. ఇతరులతో పాటు స్త్రీతో గానీ స్త్రీ పేరు గల వారితో గానీ తాను యుద్ధం చేయనని భీష్ముడు మళ్ళీ చెప్పాడు (6.103.72 నుండి 73); "పూర్వం స్త్రీగా ఉండి తర్వాత పురుషుడైన" శిఖండిన్ వారి సైన్యంలో ఉన్నాడని చెప్పాడు (6.103.75 నుండి 76). అర్జునుడు శిఖండిన్‌ను తన ముందు నిలిపి కొట్టాలని, అలా వారు గెలుస్తారని అతను చెప్పాడు (6.103.77 నుండి 82).

పదవ రోజున పాండవులు శిఖండిన్‌ను ముందు ఉంచుకొని ముందుకు సాగారు (6.114.1). బాణాలు తనను తాకుతుండగా భీష్ముడు మళ్ళీ మళ్ళీ "ఇవి శిఖండిన్ బాణాలు కావు" అని, చివరకు "ఇవి అర్జునుడి బాణాలు" అని అన్నాడు (6.114.55 నుండి 60). అతను తన రథం నుండి పడిపోయాడు (6.114.84); యుద్ధం తర్వాత మరణించే వరకు అంపశయ్యపై ఉన్నాడు.

శిఖండిన్ యుద్ధం నుండి ప్రాణాలతో బయటపడ్డాడు. చివరి యుద్ధం తర్వాతి రాత్రి అశ్వత్థామ నిద్రిస్తున్న పాండవ శిబిరంపై దాడి చేసి, తన ఖడ్గంతో అతన్ని రెండుగా నరికాడు (10.8.60 నుండి 61).

ఈ కథను ఎలా చదివారు

మహాభారతం ఈ కథను ఒక్క విషయాన్ని వివరించడానికే చెబుతుంది: తన గొప్ప యోధుడు ఒక వ్యక్తిపై ఎందుకు విల్లు ఎత్తలేదో. ఆధునిక పాఠకులు ఇందులో ఇంకా చాలా కనుగొన్నారు. ప్రధాన వ్యాఖ్యానాలు ఒక్కొక్కటి దాని మూలంతో పాటు కింద ఇవ్వబడ్డాయి. ఇవి పరస్పరం విరుద్ధమైనవి కావు, వీటిలో ఏదో ఒకదాన్ని ఈ పేజీ ఎంచుకోదు.

గ్రంథం సొంత చట్రం: భీష్ముడి వ్రతం, శివుడి మాట

ఇతిహాసం లోపల ఈ కథ భీష్ముడిది. అతనే దాన్ని చెబుతాడు, అది అతని వ్రతాన్ని వివరిస్తుంది, అతని మరణాన్ని ఒక వరం నెరవేరడంగా చూపిస్తుంది: అంబకు శివుడు ఇచ్చిన మాట (5.188.8 నుండి 14), ద్రుపదుడికి అతను ఇచ్చిన మాట (5.189.5 నుండి 8). తనను ఎలా పడగొట్టవచ్చో తన ప్రత్యర్థులకు చెప్పడం ద్వారా ఆ క్షణాన్ని భీష్ముడే ఎంచుకుంటాడు (6.103.77 నుండి 82). ఈ వ్యాఖ్యానంలో ఈ కథ జన్మల అంతటా పనిచేసే ధర్మం, వ్రతాలు, విధి గురించినది.

అన్యాయానికి గురైన స్త్రీగా అంబ

చాలా మంది ఆధునిక పాఠకులు అంబను మొట్టమొదట తన చుట్టూ ఉన్న పురుషుల వల్ల అన్యాయానికి గురైన స్త్రీగా చూస్తారు. ఆమె భీష్ముడిని, తన తండ్రిని, సాల్వుడిని, విధిని వరుసగా నిందించినప్పుడు గ్రంథమే ఆమెకు ఆ గొంతు ఇస్తుంది (5.173.3 నుండి 6). రోబర్టో మొరాలెస్ హార్లీ, Revista de Filología y Lingüística de la Universidad de Costa Rica (2020)లోని ఒక వ్యాసంలో, అంబను భీష్ముడి వల్ల అన్యాయానికి గురై, తర్వాత పురుష పాత్ర అయిన శిఖండిన్‌గా "తన సొంత మార్గాల ద్వారా" ప్రతీకారం తీర్చుకునే స్త్రీ పాత్రగా వర్ణిస్తారు; ఇతిహాసం ప్రతీకారానికి (pratikara), స్త్రీత్వానికి (stritva) వాడే సంస్కృత పదాలను అధ్యయనం చేస్తారు.

లింగ మార్పు కథ

ఈ కథ లింగ మార్పుకు సంబంధించిన అతి ప్రాచీన భారతీయ కథనాలలో ఒకటి కూడా; నేడు లింగం (జెండర్) గురించిన చర్చల్లో దీన్ని చదువుతున్నారు.

• రూత్ వనితా, సలీం కిద్వాయ్ తమ సంకలనం Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History (2000)లోని ప్రాచీన సామగ్రి విభాగంలో ఈ ఘట్టాన్ని, వ్యాసుడి మహాభారతం నుండి "Sikhandin's Sex Change"గా చేర్చారు.
• వెండీ డోనిగర్ గ్రీకు, భారతీయ గ్రంథాల్లోని లింగ పురాణాల తులనాత్మక అధ్యయనమైన Splitting the Difference: Gender and Myth in Ancient Greece and India (University of Chicago Press, 1999)లో శిఖండిన్ కథను చర్చిస్తారు.
• దేవదత్ పట్టనాయక్ శిఖండిని Shikhandi and Other Tales They Don't Tell You (Zubaan, Penguin, 2014) పుస్తకానికి శీర్షిక పాత్రగా చేశారు. 2020 నాటి ఒక కాలమ్‌లో ఆయన శిఖండిని స్త్రీ దేహంతో జన్మించినా "తాను నిజానికి పురుషుడినని జీవితమంతా" తెలిసిన వ్యక్తిగా, స్థూణాకర్ణ యక్షుడి సహాయంతో పురుషుడయ్యే వ్యక్తిగా వర్ణిస్తారు.
• రిమా ఘోష్ పత్రనబిష్, హైన్రిష్ బ్యోల్ స్టిఫ్టుంగ్ న్యూఢిల్లీ కార్యాలయం కోసం రాస్తూ (2022), శిఖండిని "తరచుగా తప్పుగా అర్థం చేసుకోబడిన ఒక ట్రాన్స్ మాస్క్యులిన్ క్వీర్ గుర్తింపు" అని పేర్కొంటారు; పునఃకథనాలు తరచుగా శిఖండిని నపుంసకుడిగా లేదా ఇంటర్‌సెక్స్ వ్యక్తిగా మార్చేస్తాయన్న పట్టనాయక్ విమర్శను ప్రస్తావిస్తారు.

సంప్రదాయం నుండి ఈ కథకు వచ్చే పాఠకులూ, జెండర్ అధ్యయనాల నుండి వచ్చే పాఠకులూ తరచుగా అవే శ్లోకాలను ఆధారంగా తీసుకుంటారు: విమర్శనాత్మక ప్రతి శిఖండిన్‌ను "పూర్వం స్త్రీ" (stripurva, 6.103.78) అని పిలుస్తుంది; కుబేరుడి శాసనం ద్వారా ఆ లింగ మార్పు అతని మరణం వరకు శాశ్వతమవుతుంది (5.193.43 నుండి 46).

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

మహాభారతంలో అంబ ఎవరు?

కాశీ రాజు పెద్ద కుమార్తె. భీష్ముడు విచిత్రవీర్యుడి కోసం ఆమెను, ఆమె సోదరీమణులను వారి స్వయంవరం నుండి తీసుకువెళ్ళాడు. ఆమె అప్పటికే సాల్వ రాజును వరించింది, అతను తర్వాత ఆమెను తిరస్కరించాడు. భీష్ముడి మరణానికి కారణమవుతానని ఆమె ప్రతిజ్ఞ చేసి, శిఖండిన్‌గా మళ్ళీ జన్మించింది (ఆదిపర్వం 1.96; ఉద్యోగపర్వం 5.170 నుండి 5.193).

శిఖండి అంబ పునర్జన్మేనా?

అవును, ఇతిహాసం ప్రకారం. కాశీ రాజు పెద్ద కుమార్తె అయిన అంబ, శివుడు ఆమెకు మాట ఇచ్చినట్లే (5.188.12 నుండి 13), ద్రుపదుడి వంశంలో శిఖండిన్‌గా జన్మించిందని భీష్ముడు చెబుతాడు (5.193.60).

శిఖండి పురుషుడు ఎలా అయ్యాడు?

స్థూణాకర్ణ యక్షుడు కొంత కాలం పాటు శిఖండిన్‌తో లింగాలను మార్చుకున్నాడు (5.193.2 నుండి 8). ఆ తర్వాత ఆ మార్పిడి శిఖండిన్ మరణం వరకు ఉంటుందని కుబేరుడు శాసించాడు (5.193.41 నుండి 46).

భీష్ముడు శిఖండితో ఎందుకు యుద్ధం చేయలేదు?

స్త్రీపైనా, పూర్వం స్త్రీ అయిన వారిపైనా, స్త్రీ పేరు లేదా రూపం గల వారిపైనా బాణం వేయనన్న అతని వ్రతం వల్ల, శిఖండిన్ ఆడపిల్లగా జన్మించాడని అతనికి తెలిసి ఉండటం వల్ల (5.193.62 నుండి 65; 6.103.72 నుండి 78).

శిఖండి భీష్ముడిని చంపాడా?

భీష్ముడిని పడగొట్టిన బాణాలు అర్జునుడివి. అర్జునుడు శిఖండిన్ వెనుక నుండి దాడి చేశాడు; భీష్ముడే స్వయంగా "ఇవి అర్జునుడి బాణాలు, శిఖండిన్‌వి కావు" అన్నాడు (6.114.55 నుండి 60). అయినా భీష్ముడి పతనానికి శిఖండే కారణమని సాధారణ వాడుకలో ఇప్పటికీ తరచుగా అంటారు.

శిఖండి ఎలా మరణించాడు?

యుద్ధం తర్వాత పాండవ శిబిరంపై జరిగిన రాత్రి దాడిలో అశ్వత్థామ అతన్ని ఖడ్గంతో చంపాడు (సౌప్తికపర్వం 10.8.60).

సంబంధిత పఠనం

• మహాభారతం: సంపూర్ణ మార్గదర్శి
• మహాభారతంలో భీష్ముడు
• ఉద్యోగపర్వం సారాంశం
• భీష్మపర్వం సారాంశం
• సౌప్తిక, స్త్రీ పర్వాల సారాంశం
• కురుక్షేత్ర యుద్ధం రోజు వారీగా

మూలాలు

1. మహాభారతం, విమర్శనాత్మక ప్రతి, ఎలక్ట్రానిక్ పాఠం (భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్, పుణె, 1999): ఆదిపర్వం 1.96; ఉద్యోగపర్వం 5.170 నుండి 5.193; భీష్మపర్వం 6.103, 6.114; సౌప్తికపర్వం 10.8. ఈ పేజీలోని సూచికలు ఈ ప్రతిలోని పర్వం, అధ్యాయం, శ్లోకం. అనువాదాలు మావే.
2. The Mahabharata, కిసారి మోహన్ గంగూలీ అనువాదం (1883 నుండి 1896), ఉద్యోగపర్వం (అంబోపాఖ్యాన పర్వం), పబ్లిక్ డొమైన్ (sacred-texts.com, hin/m05లో ఆన్‌లైన్‌లో).
3. రోబర్టో మొరాలెస్ హార్లీ, "Ambā: la venganza femenina en el Mahābhārata", Revista de Filología y Lingüística de la Universidad de Costa Rica 46 (ప్రత్యేక సంచిక, 2020), doi 10.15517/rfl.v46iEspecial.41638: Redalyc.
4. రూత్ వనితా, సలీం కిద్వాయ్ (సంపాదకులు), Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History (న్యూయార్క్: St. Martin's Press, 2000), భాగం I ("Sikhandin's Sex Change").
5. వెండీ డోనిగర్, Splitting the Difference: Gender and Myth in Ancient Greece and India (షికాగో: University of Chicago Press, 1999).
6. దేవదత్ పట్టనాయక్, Shikhandi and Other Tales They Don't Tell You (న్యూఢిల్లీ: Zubaan, Penguin, 2014); "Gender fluidity in Hinduism", Mumbai Mirror, 2 ఆగస్టు 2020: devdutt.com.
7. రిమా ఘోష్ పత్రనబిష్, "Trans masculinity in Indian mythology: misinterpreted, forgotten?", Heinrich Böll Stiftung, న్యూఢిల్లీ, 28 ఫిబ్రవరి 2022: in.boell.org.

చివరిగా సమీక్షించినది: 12 నవంబర్ 2026.