శ్రీకృష్ణదేవరాయలు: విజయనగర చక్రవర్తి, కవి, కళాపోషకుడు

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు 1509 నుంచి 1529 వరకు విజయనగర చక్రవర్తిగా పాలించారు; ఆ సామ్రాజ్య పాలకులలో ఆయనే అత్యంత ప్రసిద్ధులు. తుళువ వంశానికి చెందిన ఈ రాజు దక్కన్ సుల్తానులపైన, ఒడిశా గజపతులపైన యుద్ధాలలో విజయం సాధించారు; ఆముక్తమాల్యద (Amuktamalyada) అనే తెలుగు కావ్యాన్ని రచించారు; తమ ఆస్థానంలో కవులను చేరదీశారు; తిరుమలలోని శ్రీ వేంకటేశ్వరుని ఆలయానికి ఎన్నో కానుకలు సమర్పించారు.

పాలన, యుద్ధాలు

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు 1509లో సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించారు. ఆయన బహమనీ వారసత్వ రాజ్యాల సేనలను ఓడించి, 1520లో బీజాపూర్ సుల్తాన్ నుంచి రాయచూరును స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఒడిశా గజపతి రాజులపై జరిపిన దండయాత్రలలో ఆయన కోస్తా ఆంధ్రలోని ఉదయగిరి, కొండవీడు సహా పలు కోటలను వశపరచుకున్నారు; ఆ యుద్ధం ఒక సంధితో, ఒక వివాహ సంబంధంతో ముగిసింది. పోర్చుగీసు సందర్శకులు, ముఖ్యంగా డొమింగో పేస్, ఆయన రాజధాని సంపద, సువ్యవస్థల గురించి వర్ణనలు రాసి వదిలివెళ్ళారు.

కవి, కళాపోషకుడు

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తెలుగులోనూ సంస్కృతంలోనూ రచనలు చేశారు. ఆయన తెలుగు కావ్యం ఆముక్తమాల్యద ఆళ్వార్ కవయిత్రి, సాధ్వి అయిన ఆండాళ్ (గోదా) కథను, శ్రీ రంగనాథునితో ఆమె వివాహాన్ని వివరిస్తుంది; ఇందులో రాజనీతిపై ఒక భాగం కూడా ఉంది. తరువాతి కాలంలో అష్టదిగ్గజాలుగా, అంటే "దిక్కుల ఎనిమిది ఏనుగులు"గా స్మరించబడిన తెలుగు కవులకు ఆయన ఆస్థానం నెలవు; వారిలో అత్యంత ప్రసిద్ధులు అల్లసాని పెద్దన. సంప్రదాయం తెనాలి రామకృష్ణను కూడా ఆ ఆస్థానానికి చేరుస్తుంది; తెనాలి రామ, రాజు గురించిన అనేక జనప్రియ కథలు చరిత్ర కాదు, జానపద గాథలు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, తిరుమల

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వేంకటేశ్వర ఆలయాన్ని పలుమార్లు దర్శించిన విషయాన్ని, విమానం కోసం ఆభరణాలు, బంగారం సహా ఆయన సమర్పించిన కానుకలను తిరుమలలోని శాసనాలు నమోదు చేశాయి. ఆయన, ఆయన ఇద్దరు రాణులు చిన్నాదేవి, తిరుమలదేవిల కంచు విగ్రహాలు ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉన్నాయి.

మరణం, వారసత్వం

ఆయన 1529లో కన్నుమూశారు; ఆయన తర్వాత ఆయన సవతి సోదరుడు అచ్యుత దేవరాయలు సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించారు. 1565లో తళ్ళికోట యుద్ధం తర్వాత సామ్రాజ్యం క్షీణించింది, రాజధాని దోపిడీకి గురైంది. యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశమైన హంపి శిథిలాలలో ఆయన పాలనలో నిర్మించిన లేదా విస్తరించిన ఆలయాలు ఉన్నాయి; విరూపాక్ష ఆలయానికి చేసిన చేర్పులు, విఠల ఆలయ సముదాయం వంటివి.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఎప్పుడు పాలించారు?

1509 నుంచి 1529 వరకు, విజయనగర చక్రవర్తిగా.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఏమి రచించారు?

ఇతర రచనలతో పాటు, ఆండాళ్ జీవితంపై తెలుగు కావ్యం ఆముక్తమాల్యద.

అష్టదిగ్గజాలు ఎవరు?

ఆయన ఆస్థానంతో ముడిపడిన ఎనిమిది మంది తెలుగు కవులు; ప్రసిద్ధిలో వారిలో అగ్రగణ్యులు అల్లసాని పెద్దన.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు తిరుమలతో ఉన్న సంబంధం ఏమిటి?

ఆయన వేంకటేశ్వర ఆలయాన్ని ఎన్నోసార్లు దర్శించారు, శాసనాలలో నమోదైన కానుకలు సమర్పించారు; ఆయన, ఆయన రాణుల విగ్రహాలు ఆలయంలో ఉన్నాయి.

ఆధారాలు

• Encyclopaedia Britannica, "Krishnadevaraya".
• Burton Stein, Vijayanagara (The New Cambridge History of India, Cambridge University Press, 1989).
• UNESCO World Heritage Centre, "Group of Monuments at Hampi".
• Tirumala Tirupati Devasthanams, Tirumala inscriptions (TTD Epigraphical Series).

చివరిసారి సమీక్షించినది: 12 నవంబర్ 2026.

సంబంధిత: ఆండాళ్ · అన్నమాచార్యులు · హిందూ సంస్కృతిని, ఆలయాలను ప్రోత్సహించిన రాజులు