రాణి దుర్గావతి: గఢా-కటంగా గోండు రాణి

రాణి దుర్గావతి (1524–1564) ప్రస్తుత మధ్యప్రదేశ్‌లోని జబల్‌పూర్ పరిసరాల్లో ఉన్న గోండు రాజ్యం గఢా-కటంగాను తన చిన్న కుమారుని తరపున రాజప్రతినిధిగా పాలించారు. కాలింజర్‌లో చందేల రాకుమారిగా జన్మించిన ఆమె గోండు రాజు దల్పత్ షాను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన మరణం తరువాత దాదాపు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పాలించారు, జూన్ 1564లో మొఘల్ సైన్యంతో పోరాడుతూ మరణించారు. మొఘల్ ఆస్థాన చరిత్రకారుడు అబుల్ ఫజల్ ఆమె ధైర్యాన్ని, సుపరిపాలనను నమోదు చేశారు.

చందేల రాకుమారి

దుర్గావతి కాలింజర్‌లో చందేల వంశంలో జన్మించారు; ఒకప్పుడు ఖజురాహో ఆలయాలను నిర్మించిన వంశం అది. సుమారు 1542లో దల్పత్ షాతో ఆమె వివాహం చందేలులను గోండు రాజ్యం గఢా-కటంగాతో కలిపింది; దల్పత్ తండ్రి సంగ్రామ్ షా తీర్చిదిద్దిన ఆ రాజ్యం అప్పట్లో మధ్య భారతదేశంలోని పెద్ద రాజ్యాలలో ఒకటి.

గఢా-కటంగా రాజప్రతినిధి

దల్పత్ షా సుమారు 1550లో మరణించారు; అప్పటికి వారి కుమారుడు వీర్ నారాయణ్ ఇంకా బాలుడు. మంత్రులు అధార్ సింహ, మాన్ ఠాకూర్‌లతో కలిసి దుర్గావతి రాజప్రతినిధిగా రాజ్య బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆమె తన కేంద్రాన్ని సింగౌర్‌గఢ్ కొండ కోటకు మార్చి, దాదాపు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పాలించారు. జబల్‌పూర్ చుట్టూ ఉన్న చెరువులు, నిర్మాణాలను స్థానిక సంప్రదాయం ఆమెకు ఆపాదిస్తుంది; వాటిలో ఆమె పేరు, ఆమె పరిచారిక పేరు, ఆమె మంత్రి పేరు మీద ఉన్న రాణీతాల్, చేరీతాల్, అధార్‌తాల్ జలాశయాలు ఉన్నాయి.

మాళ్వా సుల్తాన్ బాజ్ బహదూర్ దాడులను ఆమె తిప్పికొట్టి, తన రాజ్యాన్ని స్వతంత్రంగా నిలిపారు.

మొఘలులతో యుద్ధం

1564లో కారా-మాణిక్‌పూర్ మొఘల్ గవర్నర్ ఆసఫ్ ఖాన్ అక్బర్ అనుమతితో గఢా-కటంగాపై దండెత్తాడు. దుర్గావతి ఏనుగుపై ఎక్కి స్వయంగా తన సైన్యానికి నాయకత్వం వహించారు. మొదటి రోజు విజయం తరువాత, గఢా, మండ్లా మధ్య నరాయ్ వాగు సమీపంలో జరిగిన రెండవ యుద్ధంలో ఆమె బాణాల వల్ల గాయపడ్డారు. యుద్ధం ఓడిపోతున్నట్లు చూసి, బందీగా పట్టుబడకూడదని కోరుకుంటూ ఆమె 24 జూన్ 1564న తన బాకుతో ప్రాణాలు తీసుకున్నారని అబుల్ ఫజల్ రాశారు. ఆమె కుమారుడు వీర్ నారాయణ్ కొద్దికాలానికే చౌరాగఢ్ కోటను రక్షిస్తూ మరణించారు.

ఆమెను ఎలా స్మరిస్తారు

రాణి దుర్గావతిని మధ్యప్రదేశ్‌లోనూ, భారతదేశమంతటా సమర్థురాలైన పాలకురాలిగా, ధైర్యానికి ప్రతీకగా స్మరిస్తారు. యుద్ధం జరిగిన జబల్‌పూర్ సమీపంలోని బరేలాలో ఆమె సమాధి ఉంది; 24 జూన్‌ను ఆమె బలిదాన్ దివస్ (త్యాగ దినం)గా పాటిస్తారు. జబల్‌పూర్‌లోని రాణి దుర్గావతి విశ్వవిద్యాలయానికి ఆమె పేరు పెట్టారు; 1988లో భారతీయ తపాలా శాఖ ఆమె గౌరవార్థం ఒక స్టాంపును విడుదల చేసింది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

రాణి దుర్గావతి ఎవరు?

మధ్య భారతదేశంలోని గోండు రాజ్యం గఢా-కటంగాకు రాణిగా, తరువాత రాజప్రతినిధిగా అయిన చందేల రాకుమారి; 1564లో మొఘలులతో పోరాడుతూ మరణించారు.

రాణి దుర్గావతి ఎక్కడ జన్మించారు?

1524లో, ప్రస్తుత ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని కాలింజర్ కోటలో.

రాణి దుర్గావతి భర్త ఎవరు?

గోండు రాజు సంగ్రామ్ షా కుమారుడు దల్పత్ షా.

రాణి దుర్గావతి ఎవరితో యుద్ధం చేశారు?

మాళ్వాకు చెందిన బాజ్ బహదూర్‌తో, 1564లో ఆసఫ్ ఖాన్ నేతృత్వంలోని మొఘల్ సైన్యంతో.

రాణి దుర్గావతి ఎప్పుడు మరణించారు?

24 జూన్ 1564న, జబల్‌పూర్, మండ్లా మధ్య నరాయ్ సమీపంలో.

రాణి దుర్గావతి సమాధి ఎక్కడ ఉంది?

జబల్‌పూర్ సమీపంలోని బరేలాలో.

ఆధారాలు

• Abul Fazl, Akbarnama, సంపుటి 2, అనువాదం H. Beveridge (Asiatic Society of Bengal, 1907–1912).
• R. V. Russell and Hira Lal, The Tribes and Castes of the Central Provinces of India, "Gond" అనే ఎంట్రీ (Macmillan, 1916).
• Government of Madhya Pradesh, Jabalpur district administration, "History" (jabalpur.nic.in).

చివరిసారి సమీక్షించినది: 12 నవంబర్ 2026.

సంబంధిత: ప్రముఖ హిందువులు · రాణి లక్ష్మీబాయి · రాణి రుద్రమదేవి · మహారాణా ప్రతాప్