విష్ణువు శివునికి తన కన్నును ఎందుకు సమర్పించాడు? వైకుంఠ చతుర్దశి వెనుక ఉన్న వెయ్యి కమలాల కథ

సంక్షిప్త సమాధానం: వైకుంఠ చతుర్దశి నాడు హిందువులు ఒక గొప్ప ఘట్టాన్ని స్మరించుకుంటారు. శివుని వెయ్యి నామాలకు ఒక్కొక్క నామానికి ఒక్కొక్క కమలం చొప్పున విష్ణువు 1,000 కమలాలతో శివుణ్ణి పూజించాడు. ఆయనను పరీక్షించడానికి శివుడు ఒక కమలాన్ని దాచివేశాడు. "కమలనేత్రుడు" అయిన విష్ణువు ఆ కమలం స్థానంలో తన కన్నునే సమర్పించాడు. అప్పుడు శివుడు ఆయనకు సుదర్శన చక్రాన్ని ప్రసాదించాడు. శివ పురాణం (కోటిరుద్ర సంహిత, 34 నుండి 36 అధ్యాయాలు), లింగ పురాణం (98వ అధ్యాయం) రెండూ ఈ కథను చెబుతాయి. అప్పటి నుండి విష్ణువును పద్మాక్షుడు అని పిలిచారని లింగ పురాణం అదనంగా చెబుతుంది. 2026లో ఈ పర్వదినం భారతదేశంలో సోమవారం 23 నవంబర్ నాడు, అమెరికా, కెనడా, యూకేలలో ఆదివారం 22 నవంబర్ నాడు వస్తుంది. ఈ ఒక్క రాత్రి మాత్రమే తులసి శివునికి, బిల్వ పత్రం విష్ణువుకు చేరుతాయి.

ఈ కథ స్థూలంగా మనలో చాలామందికి తెలుసు. కానీ రెండు పురాణాలు దీనిని వివరంగా చెబుతాయని, రెండూ ఈ ఘట్టాన్ని కాశీలో కాకుండా హిమాలయాల్లో జరిగినట్టు చెబుతాయని, శివ మహిమ్న స్తోత్రం దీనిని తన అత్యుత్తమ శ్లోకాలలో ఒకటిగా మలిచిందని తెలిసినవారు తక్కువ. ఈ వ్యాసం కథపైనే దృష్టి పెడుతుంది: గ్రంథాలు ఏం చెబుతున్నాయి, అవి ఎక్కడ భిన్నంగా ఉన్నాయి, రెండు పవిత్ర పత్రాలు ఒక్క రాత్రికి ఎందుకు స్థానాలు మార్చుకుంటాయి, 23 నవంబర్ నాడు ఇంట్లో ఈ కథను ఎలా గౌరవించుకోవాలి.

పురాణాలు చెప్పిన వెయ్యి కమలాల కథ

రెండు పురాణాలు ఈ కథను సంపూర్ణంగా చెబుతాయి, దాదాపు ప్రతి ఘట్టంలోనూ అవి ఏకీభవిస్తాయి. శివ పురాణం (కోటిరుద్ర సంహిత, 34 నుండి 36 అధ్యాయాలు) చెప్పిన కథనం ఇది.

1. ఆపద. బలవంతులైన దైత్యులు లోకాలను ఆక్రమించి ధర్మాన్ని కాలరాస్తారు. దేవతలు తమ బాధను విష్ణువుకు విన్నవించుకుంటారు. శివుని సహాయం పొందాలని ఆయన నిశ్చయించుకుంటాడు (34.5–10).
2. వ్రతం. విష్ణువు కైలాస పర్వతం సమీపానికి వెళ్ళి, పవిత్ర అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేసి, మానస సరోవరం నుండి తెచ్చిన కమలాలతో పార్థివ లింగ విధానంలో శివుణ్ణి ఆరాధిస్తాడు. శివుడు ప్రసన్నుడయ్యే వరకు కదలనని సంకల్పిస్తాడు (34.12–15).
3. ప్రతి నామానికి ఒక కమలం. అప్పటికీ శివుడు ప్రత్యక్షం కాకపోవడంతో, విష్ణువు వెయ్యి నామాలతో ఆయనను స్తుతిస్తూ, ఒక్కొక్క నామంతో ఒక్కొక్క కమలాన్ని సమర్పిస్తాడు (34.18–19). ఆ వెయ్యి నామాలను పురాణం తర్వాతి అధ్యాయంలో పేర్కొంటుంది.
4. పరీక్ష. విష్ణువు భక్తిని పరీక్షించడానికి శివుడు నిశ్శబ్దంగా ఒక కమలాన్ని దాచివేస్తాడు (34.20; 36.2).
5. "నా కన్ను కూడా కమలమే కదా?" చివరి నామమైన సర్వసత్త్వావలంబన ("సర్వ జీవులకు ఆధారమైనవాడు") వద్దకు వచ్చేసరికి ఒక కమలం తక్కువైంది. విష్ణువు ఆ కమలం కోసం వెతికి, తన కన్నే ఒక కమలం అని భావిస్తాడు. దానిని పెకలించి ఆ చివరి నామంతో సమర్పిస్తాడు (34.21–22; 36.4–5).
6. శివుడు ప్రత్యక్షమవడం. విష్ణువు పూజించిన పార్థివ లింగం నుండి శివుడు ఆవిర్భవించి ఆయనను ఆపుతాడు (36.6–7).
7. వరం. పదివేల సూర్యుల తేజస్సుతో వెలిగే, శివుని పాదం నుండి పుట్టిన సుదర్శన చక్రాన్ని శివుడు విష్ణువుకు ప్రసాదిస్తాడు. విష్ణువు ఉత్తరాభిముఖంగా నిలిచి దానిని స్వీకరించి, దైత్యులను సంహరిస్తాడు (34.25–32; 36.15–16).

ఈ కథకు కేంద్రమైన లింగం "హరి పూజించిన ప్రభువు" అనే అర్థంలో హరీశ్వరుడుగా ప్రసిద్ధి చెందింది (34.2–4).

"కమలం ఎక్కడికి పోయింది? పోతే పోనీ. నా కన్ను కూడా కమలమే కదా?" శివ పురాణం, కోటిరుద్ర సంహిత 36.4లో విష్ణువు ఆలోచన (HinduTone అనువాదం).

లింగ పురాణం అదనంగా చెప్పే విశేషాలు

లింగ పురాణం ఇదే ఘట్టాన్ని 98వ అధ్యాయంలో, విష్ణువు పఠించిన వెయ్యి నామాలతో పాటు చెబుతుంది. అందులో మూడు విశేషాలు ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తాయి:

• స్థలం: విష్ణువు ఒక హిమాలయ శిఖరంపై లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి, ప్రతి నామంతో ఒక కమలాన్ని సమర్పిస్తాడు (98.20–26).
• అగ్ని: విష్ణువు చివరి నామంతో తన కన్నును సమర్పించినప్పుడు, శివుడు పవిత్ర అగ్ని నుండి దిగివస్తాడు (98.162–163).
• కొత్త పేరు: శివుడు విష్ణువుకు పదివేల సూర్యుల కాంతి గల చక్రాన్ని, కమలం వంటి నేత్రాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. అప్పటి నుండి విష్ణువును పద్మాక్షుడు, అంటే కమలనేత్రుడు అని పిలుస్తారని పురాణం చెబుతుంది (98.170–177). లింగ పురాణం ప్రకారం, మీరు పద్మాక్ష లేదా కమలనయన అని జపించిన ప్రతిసారీ ఈ రాత్రినే స్మరించుకుంటున్నారు.

వైకుంఠ చతుర్దశి వెనుక ఉన్న కాశీ కథనం

ప్రసిద్ధ పంచాంగాలు, కాశీ సంప్రదాయం ఈ కథను కార్తీక శుక్ల చతుర్దశి నాడే వారణాసిలో జరిగినట్టు చెబుతాయి. Drik Panchang ఈ కథనాన్ని శివ పురాణానికి ఆపాదిస్తుంది; కానీ పైన పేర్కొన్న కోటిరుద్ర అధ్యాయాల్లో స్థలం కైలాసం, తేదీ ఏదీ చెప్పలేదు. స్కంద పురాణంలోని కార్తీక మాహాత్మ్యాన్ని ఉటంకించే పునఃకథనాలు కాశీ వివరాలను ఇలా చెబుతాయి:

• విష్ణువు మణికర్ణికా ఘాట్‌లో స్నానం చేసి, వెయ్యి బంగారు కమలాలను విశ్వేశ్వర లింగం వద్దకు తెస్తాడు.
• వెయ్యవ కమలం కనిపించకపోవడంతో ఆయన తన కన్నును సమర్పిస్తాడు, శివుడు ఆయనకు సుదర్శన చక్రాన్ని ఇస్తాడు.
• ఈ రోజు వైకుంఠ చతుర్దశిగా ప్రసిద్ధి చెందుతుందని, ఈ రోజున మొదట విష్ణువును, ఆ తర్వాత శివుణ్ణి పూజించాలని శివుడు ప్రకటిస్తాడు.

ఈ కాశీ కథనానికి సంబంధించిన ఖచ్చితమైన అధ్యాయాన్ని HinduTone కనుగొనలేకపోయింది. అందుకే దీనిని ఉటంకించిన గ్రంథంగా కాకుండా సజీవ సంప్రదాయంగా అందిస్తున్నాం.

మూడు కథనాలు ఒక్క చూపులో

విష్ణువుకు సుదర్శన చక్రాన్ని ఎవరు ఇచ్చారు? మూడు భిన్నమైన సమాధానాలు

ఎవరిని అడిగినా వేర్వేరు సమాధానాలు వినిపిస్తాయి. ఎందుకంటే గ్రంథాలే భిన్నంగా చెబుతాయి, ప్రతి సమాధానం ఆ గ్రంథం స్వభావం గురించి ఏదో ఒకటి చెబుతుంది.

ఈ సమాధానాలు ఒకదానినొకటి ఖండించుకోవలసిన అవసరం లేదు. శైవ పురాణాల్లో చక్రం విష్ణువు భక్తికి ఫలం. విష్ణు పురాణం సూర్యుని తేజస్సును విష్ణువు తేజస్సుగానే పేర్కొంటుంది, కాబట్టి అందులో చక్రం విష్ణువు సొంత కాంతితోనే తయారైంది. మహాభారతంలో అది భూమిపై కృష్ణుని కార్యానికి ఆయుధంగా నిలుస్తుంది.

ఈ కథను గానం చేసే స్తోత్రం: శివ మహిమ్న స్తోత్రం, 19వ శ్లోకం

పుష్పదంతుడు రచించినట్టు చెప్పే, సుమారు క్రీ.శ. 850 నాటిదిగా భావించే శివ మహిమ్న స్తోత్రం ఈ కథనంతా నాలుగు పాదాల్లో ఇమిడ్చి, ఒక అందమైన మలుపును జోడిస్తుంది: చక్రం అంటే విష్ణువు భక్తే.

దేవనాగరి

हरिस्ते साहस्रं कमलबलिमाधाय पदयोः

यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् ।

गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा

त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥

IAST

haris te sāhasraṃ kamala-balim ādhāya padayoḥ

yad ekone tasmin nijam udaharan netra-kamalam |

gato bhakty-udrekaḥ pariṇatim asau cakra-vapuṣā

trayāṇāṃ rakṣāyai tripura-hara jāgarti jagatām ||

తెలుగు

హరిస్తే సాహస్రం కమలబలిమాధాయ పదయోః

యదేకోనే తస్మిన్ నిజముదహరన్నేత్రకమలమ్ ।

గతో భక్త్యుద్రేకః పరిణతిమసౌ చక్రవపుషా

త్రయాణాం రక్షాయై త్రిపురహర జాగర్తి జగతామ్ ॥

అర్థం: ఓ త్రిపురాంతకా, హరి నీ పాదాల వద్ద వెయ్యి కమలాలను ఉంచాడు. ఒకటి తక్కువైనప్పుడు, ఆ సమర్పణను పూర్తి చేయడానికి తన నేత్ర కమలాన్నే పెకలించి సమర్పించాడు. ఆ భక్తి ఉప్పెనే చక్ర రూపాన్ని ధరించి, మూడు లోకాలను కాపాడుతూ నిరంతరం మేల్కొని ఉంది.

ఈ ఒక్క రాత్రి తులసి, బిల్వం ఎందుకు స్థానాలు మార్చుకుంటాయి

మిగతా రోజుల్లో నియమం సులభం: తులసి విష్ణువుకు, బిల్వం శివునికి. తులసి విష్ణువుతో ఎంతగా ముడిపడి ఉందంటే, తులసి వివాహంలో ఆమెకు ఆయనతో వివాహం జరుగుతుంది. ఈ సంవత్సరం అది కేవలం రెండు రోజుల ముందు, శనివారం 21 నవంబర్ నాడు వస్తుంది. బిల్వం (మారేడు) ప్రతి కార్తీక సోమవారం శివభక్తులు సమర్పించే పత్రం.

వైకుంఠ చతుర్దశి నాడు ఈ రెండు పత్రాలు చేతులు మారుతాయి:

• కాశీ విశ్వనాథ ఆలయంలో విష్ణువు శివునికి తులసిని, శివుడు విష్ణువుకు బిల్వాన్ని సమర్పిస్తారు.
• ఉజ్జయినిలో మహాకాలుని బిల్వ మాలను గోపాల స్వామికి, గోపాలుని తులసి మాలను మహాకాలునికి అలంకరిస్తారు.

కథతో కలిపి చూస్తే ఈ మార్పిడి అర్థవంతంగా కనిపిస్తుంది. విష్ణువు తన దగ్గర ఉన్న అత్యంత విలువైనదైన తన కన్నునే శివునికి సమర్పించాడు. ఈ రాత్రి ప్రతి దేవుడు తనకు అత్యంత ప్రియమైన పత్రాన్ని మరొకరికి ఇస్తాడు. ఇక్కడ నియమం ఉల్లంఘన కాదు, పంచుకోవడం.

స్కంద ఉపనిషత్తు ఈ భావాన్ని ఒకే శ్లోకంలో చెబుతుంది (8వ శ్లోకం):

దేవనాగరి

शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे ।

शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥

IAST

śivāya viṣṇurūpāya śivarūpāya viṣṇave |

śivasya hṛdayaṃ viṣṇur viṣṇoś ca hṛdayaṃ śivaḥ ||

తెలుగు

శివాయ విష్ణురూపాయ శివరూపాయ విష్ణవే ।

శివస్య హృదయం విష్ణుర్విష్ణోశ్చ హృదయం శివః ॥

అర్థం: విష్ణు రూపుడైన శివునికి, శివ రూపుడైన విష్ణువుకు నమస్కారం. శివుని హృదయం విష్ణువు, విష్ణువు హృదయం శివుడు.

తర్వాతి శ్లోకం ఇలా కొనసాగుతుంది: విష్ణువు శివమయుడైనట్టే శివుడు విష్ణుమయుడు; వారిద్దరి మధ్య భేదం చూడనివాడు శ్రేయస్కరమైన జీవితం కోసం ప్రార్థిస్తాడు (9వ శ్లోకం).

బిల్వం గురించి ఒక చిన్న ఆశ్చర్యం

విష్ణువు ఇంట్లో బిల్వం పరాయిది కాదు. లక్ష్మీ పూజలో పఠించే శ్రీ సూక్తం, బిల్వ వృక్షం లక్ష్మీదేవి తపస్సు నుండే పుట్టిందని చెబుతుంది (6వ శ్లోకం):

దేవనాగరి

आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः ।

IAST

ādityavarṇe tapaso'dhijāto vanaspatis tava vṛkṣo'tha bilvaḥ |

తెలుగు

ఆదిత్యవర్ణే తపసోఽధిజాతో వనస్పతిస్తవ వృక్షోఽథ బిల్వః ।

అర్థం: సూర్యుని వంటి కాంతి గల ఓ లక్ష్మీ, నీ తపస్సు నుండి వృక్షరాజమైన నీ సొంత వృక్షం, బిల్వం జన్మించింది.

మిగతా రోజుల్లో మీ కుటుంబ ఆచారాన్నే పాటించండి. చాలా ఇళ్ళలో ఈ రాత్రి తప్ప ఇతర సమయాల్లో శివునికి తులసి సమర్పించరు. ఈ మార్పిడే వైకుంఠ చతుర్దశిని ప్రత్యేకంగా నిలుపుతుంది.

ఈ కథ ఇప్పటికీ సజీవంగా ఉన్న ప్రదేశాలు: కాశీ, ఉజ్జయిని, తిరువీళిమిళలై

కాశీ (వారణాసి). సంవత్సరంలో కాశీ విశ్వనాథ ఆలయ గర్భగుడిలో విష్ణువుకు ప్రత్యేక గౌరవ స్థానం లభించే ఏకైక రోజు ఇది. ఈ రోజు ఆలయం వైకుంఠమంత పవిత్రంగా మారుతుందని చెబుతారు. శివభక్తులు తెల్లవారుజామునే మణికర్ణికా ఘాట్‌లో స్నానం చేస్తారు, దీనిని మణికర్ణికా స్నానం అంటారు. మరుసటి సాయంత్రం దేవ దీపావళి సందర్భంగా ఘాట్లన్నీ దీపాలతో వెలిగిపోతాయి. దర్శనానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నారా? మా కాశీ విశ్వనాథ ఆలయ గైడ్ చూడండి.

ఉజ్జయిని (మధ్యప్రదేశ్). హరి-హర మిలనం అంటే వీధుల్లో జరిగే ఈ కథ ప్రదర్శనే. రాత్రి సుమారు 11 గంటలకు మహాకాళేశ్వర స్వామి వెండి పల్లకిలో మహాకాళేశ్వర ఆలయం నుండి బయలుదేరి, గుదరీ చౌరాహా, పట్నీ బజార్ మీదుగా ద్వారకాధీశ ఆలయమైన గోపాల మందిరానికి చేరుకుంటారు. అక్కడ మాలల మార్పిడి జరుగుతుంది, మహాకాలుడు సృష్టి పాలనా బాధ్యతను తిరిగి హరికి అప్పగిస్తాడని చెబుతారు. 2026లో ఇది సోమవారం 23 నవంబర్ రాత్రి జరిగే అవకాశం ఉంది; సమయం కోసం ఆలయ ప్రకటనను చూడండి, జనసమూహంలో పిల్లలను దగ్గరగా ఉంచుకోండి. మరిన్ని వివరాలకు ఉజ్జయినిలో కార్తీక మాసం 2026 ఎలా జరుపుకుంటారు చూడండి.

తిరువీళిమిళలై (తమిళనాడు). తిరువారూర్ జిల్లాలో వీళినాథర్ ఆలయం ఉంది. ఇక్కడి శివుణ్ణి నేత్రార్పణేశ్వరర్ అని కూడా అంటారు, అంటే "నేత్రం సమర్పించబడిన ప్రభువు". విష్ణువు తన సమర్పణ చేసింది ఇక్కడేనని ఆలయ సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఇక్కడి విగ్రహంలో స్వామి పాదాల వద్ద సమర్పించిన నేత్రం, దాని కింద చక్రం కనిపిస్తాయి. భక్తులు వెండి, బంగారం లేదా రాగితో చేసిన చిన్న నేత్ర చిహ్నాలను సమర్పిస్తారు. సమీపంలోని తిరుమాల్పూర్, తిరుప్పైంజీలి ఆలయాలు కూడా ఇదే ఘట్టాన్ని చెబుతాయి.

మహారాష్ట్ర. అక్కడ ఈ ఆచారాన్ని ప్రారంభించిన ఘనత శివాజీకి, ఆయన తల్లి జిజాబాయికి దక్కుతుందని మహారాష్ట్ర సంప్రదాయం చెబుతుంది. వేరే ఎవరి చేయీ తాకని వెయ్యి తెల్ల కమలాలను జగదీశ్వర ఆలయంలో సమర్పించాలని జిజాబాయి కోరుకున్నారు. విక్రమ్ దళవి అనే సభికుడు పడవలో నుండి బాణాలతో కాడలను కోసి, పటకారుతో పూలను సేకరించాడని చెబుతారు.

హృషీకేశ్. ఇక్కడ ఈ రోజును గంగానదిపై దీపాల పండుగగా జరుపుకుంటారు. దీపాలు నీటిలో కరిగిపోయేలా వాటిని పిండితో తయారుచేస్తారు. ఈ కార్తీకంలో దీపాలు నీటిలో వదిలే ఏ కుటుంబానికైనా ఇది చక్కని ఆదర్శం.

వైకుంఠ చతుర్దశి 2026: తేదీ, అర్ధరాత్రి సమయం

భారతదేశంలో ఆ తర్వాత మంగళవారం 24 నవంబర్ నాడు కార్తీక పౌర్ణమి వస్తుంది.

2026 ప్రత్యేకత. ఈ సంవత్సరం చతుర్దశి రాత్రి 11:42 IST కి, సరిగ్గా అర్ధరాత్రి కాలం ప్రారంభమయ్యే సమయానికే ముగుస్తుంది. భారతదేశ తూర్పు తీరంలో ఈ కాలం కాస్త ముందుగానే మొదలవుతుంది కాబట్టి కొంత చతుర్దశి కలిసి వస్తుంది; పశ్చిమాన తిథి మారిన తర్వాతే ఈ కాలం మొదలవుతుంది.

విదేశాల్లో, ఆదివారం 22 నవంబర్ రాత్రి నిశీథ కాలం మొత్తం చతుర్దశిలోనే ఉంటుంది (స్థానిక సమయం): న్యూయార్క్ రాత్రి 11:14 నుండి 12:11 వరకు, టొరంటో రాత్రి 11:35 నుండి 12:33 వరకు, డాలస్ రాత్రి 11:46 నుండి 12:41 వరకు, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో రాత్రి 11:28 నుండి 12:24 వరకు, లండన్ రాత్రి 11:16 నుండి 12:18 వరకు.

భారతదేశంలో దీని అర్థం: విష్ణు పూజ చతుర్దశిలోనే జరగాలనుకుంటే, రాత్రి సుమారు 11:00 నుండి 11:15 మధ్య ప్రారంభించి, ప్రధాన సమర్పణను రాత్రి 11:42 లోపు పూర్తి చేసి, ఆ తర్వాత అర్ధరాత్రి కాలంలోకి పూజను కొనసాగించండి. లేకపోతే మీ కుటుంబ ఆచారాన్ని లేదా మీ ఆలయ సమయాన్ని పాటించండి; ఆలయాలు తమ కార్యక్రమ వివరాలను సొంతంగా ప్రకటిస్తాయి.

ఈ సమయాలను ఎలా లెక్కించాం: సూర్యాస్తమయం నుండి మరుసటి సూర్యోదయం వరకు ఉండే 15 ముహూర్తాలలో 8వది నిశీథ కాలం. HinduTone లెక్క Drik Panchang ఇచ్చిన న్యూఢిల్లీ సమయంతో నిమిషం తేడా లేకుండా సరిపోతుంది; ఇతర నగరాల్లో మీ స్థానిక పంచాంగంతో ఒకటి రెండు నిమిషాల తేడా ఉండవచ్చు.

తెలుగు కుటుంబాలకు: సోమవారం 23 నవంబర్ రెండో కార్తీక సోమవారం కూడా. కాబట్టి చాలా ఇళ్ళలో ఆ రోజు ఇప్పటికే శివుని ఉపవాసం ఉంటారు, రాత్రి విష్ణు పూజతో అది సంపూర్ణ హరి-హర దినం అవుతుంది. కార్తీక సోమవారం 2026 చూడండి. ప్రతి దేశంలో తేదీ కోసం మా వైకుంఠ చతుర్దశి 2026 తేదీ గైడ్ చూడండి.

ఇంట్లోనే వెయ్యి కమలాల పూజ, ఫ్లాట్‌కు తగినట్టుగా

కమలాలతో నిండిన ఆలయ పుష్కరిణి అవసరం లేదు. ఈ కథ కోరేది ప్రతి నామంతో ఒక సమర్పణ మాత్రమే.

1. హరి-హర పూజా స్థలం ఏర్పాటు చేయండి. శుభ్రమైన వస్త్రంపై విష్ణువు లేదా కృష్ణుని చిత్రం పక్కన చిన్న శివలింగాన్ని లేదా శివుని చిత్రాన్ని ఉంచి, లోహపు పళ్ళెంలో నేతి దీపం వెలిగించండి. మీ భవనంలో బహిరంగ జ్వాలలకు అనుమతి లేకపోతే LED దీపం వాడండి.
2. పత్రాలను పగటిపూటే కోయండి. సూర్యాస్తమయం తర్వాత తులసి కోయకూడదని చాలా కుటుంబాలు పాటిస్తాయి. కాబట్టి ఆదివారం మధ్యాహ్నమే కొన్ని తులసి దళాలను, కొన్ని పూర్తి బిల్వ పత్రాలను కోసి నీటిలో ఉంచండి.
3. సోమవారం తెల్లవారుజామున: మొదట శివునికి, తులసితో. సూర్యోదయానికి ముందు శివునికి జలం సమర్పించి, సంవత్సరానికి ఒక్కసారి జరిగే ఈ మార్పిడి కోసం కొన్ని తులసి దళాలను సమర్పించి, ఓం నమః శివాయ 108 సార్లు జపించండి.
4. రోజంతా. ఆరోగ్యం అనుమతిస్తే ఉపవాసం ఉండండి (పండ్లు, పాలు సాధారణంగా తీసుకుంటారు), లేదా సాత్విక ఆహారం మాత్రమే తీసుకోండి. వృద్ధులు, గర్భిణులు, మధుమేహం ఉన్నవారు కఠిన ఉపవాసం చేయకూడదు.
5. సాయంత్రం: కథ చెప్పండి. పైన ఇచ్చిన కథను బిగ్గరగా చదవండి. పిల్లలు పూలను లెక్కపెట్టవచ్చు. వారికి చెప్పేటప్పుడు, కన్నును సమర్పించడాన్ని మన దగ్గర ఉన్న అత్యుత్తమమైనదాన్ని ఇవ్వడానికి ప్రతీకగా వివరించండి.
6. రాత్రి: బిల్వంతో విష్ణు సహస్రనామం. నిశీథ కాలంలో విష్ణు సహస్రనామం పఠిస్తూ, ఈ రాత్రి భక్తులు కమలాలతో చేసినట్టే, ప్రతి నామంతో ఒక పువ్వు, ఒక రేకు లేదా కొన్ని అక్షతలు సమర్పించండి. విష్ణువు ఎదుట కొన్ని బిల్వ పత్రాలు ఉంచండి. సమయం తక్కువైతే అష్టోత్తర శతనామావళిలోని 108 నామాలు పఠించండి.
7. హరి-హర శ్లోకాలతో ముగించండి. పైన ఇచ్చిన మహిమ్న స్తోత్రం 19వ శ్లోకాన్ని, స్కంద ఉపనిషత్తు 8వ శ్లోకాన్ని పఠించండి. మీకు ఇష్టమైతే, విష్ణువు కమలాలు తీరిపోయిన నామంతో మీ చివరి పువ్వును సమర్పించండి: ॐ सर्वसत्त्वावलम्बनाय नमः · oṃ sarvasattvāvalambanāya namaḥ · ఓం సర్వసత్త్వావలంబనాయ నమః ("సర్వ జీవులకు ఆధారమైనవానికి నమస్కారం").
8. హారతి, ప్రసాదం. దీపంతో హారతి ఇచ్చి, ప్రసాదం పంచుకోండి, నిద్రపోయే ముందు ప్రతి దీపాన్నీ ఆర్పివేయండి.

శ్లోకాల పూర్తి జాబితా కోసం మా పూజా శ్లోకాలు, మంత్రాలు పేజీ చూడండి.

చేయవలసినవి, చేయకూడనివి

ప్రవాస భారతీయ కుటుంబాలకు: తేదీలు, ప్రత్యామ్నాయాలు, స్మోక్ అలారంలు

• అమెరికా, కెనడా, యూకేలలో మీ తేదీ ఆదివారం 22 నవంబర్. విష్ణు పూజను ఆదివారం రాత్రి (పై సమయాలు చూడండి), శివ పూజను సోమవారం సూర్యోదయానికి ముందు, చతుర్దశి ఇంకా కొనసాగుతుండగా చేయండి.
• ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్, సింగపూర్, గల్ఫ్ దేశాలు: మా తేదీ గైడ్లోని దేశాల పట్టిక చూడండి. సిడ్నీలో 23 నవంబర్ సూర్యోదయ సమయానికి తిథి ఇంకా త్రయోదశే, కాబట్టి స్థానిక ఆలయాలు వేరే రోజును ఎంచుకోవచ్చు.
• కమలాలు దొరకలేదా? ఏ తాజా పూలైనా, రేకులైనా, అక్షతలైనా సరిపోతాయి. ప్రతి నామంతో ఒక సమర్పణ చేస్తే చాలు, కథ స్ఫూర్తి నిలుస్తుంది.
• బిల్వం దొరకలేదా? ఇండియన్ గ్రోసరీ స్టోర్లు, ఆలయ దుకాణాల్లో కొన్నిసార్లు తాజా లేదా ఎండిన మారేడు ఆకులు దొరుకుతాయి. ఏవీ దొరకకపోతే వాటి స్థానంలో అక్షతలు సమర్పించండి.
• చలికాలంలో తులసి: కుండీని ఇంట్లో బాగా వెలుతురు వచ్చే కిటికీ దగ్గర ఉంచి, కొన్ని దళాలు మాత్రమే కోయండి.
• స్మోక్ అలారంలు: అగరుబత్తి, కర్పూరం పొగ వల్ల అవి మోగవచ్చు. కిటికీ తెరవండి, దీపాలను డిటెక్టర్లకు దూరంగా ఉంచండి, లేదా LED దీపం వాడండి. స్మోక్ అలారాన్ని ఎప్పుడూ ఆపివేయవద్దు.
• దూరం నుండే దర్శనం: ఆ రోజు ప్రత్యక్ష దర్శనం కోసం కాశీ విశ్వనాథ, మహాకాళేశ్వర ఆలయాల అధికారిక వెబ్‌సైట్లు చూడండి.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

విష్ణువు శివునికి తన కన్నును ఎందుకు సమర్పించాడు?

శివుని వెయ్యి నామాలకు ఒక్కొక్క కమలం చొప్పున వెయ్యి కమలాలతో శివుణ్ణి పూజిస్తానని విష్ణువు వ్రతం పూనాడు. ఆయనను పరీక్షించడానికి శివుడు ఒక కమలాన్ని దాచివేశాడు. వ్రతాన్ని అసంపూర్ణంగా వదలకుండా, కమలాలతో పోల్చబడే కన్నులు గల విష్ణువు తన కన్నులలో ఒకదాన్ని సమర్పించాడు. శివుడు వెంటనే ప్రత్యక్షమై ఆయనకు సుదర్శన చక్రాన్ని ప్రసాదించాడు.

విష్ణువు వెయ్యి కమలాల కథను ఏ పురాణం చెబుతుంది?

శివ పురాణం కోటిరుద్ర సంహితలో (34 నుండి 36 అధ్యాయాలు), లింగ పురాణం 98వ అధ్యాయంలో విష్ణువు పఠించిన వెయ్యి నామాలతో పాటు ఈ కథను చెబుతాయి. శివ మహిమ్న స్తోత్రం 19వ శ్లోకంలో దీనిని సంగ్రహంగా చెబుతుంది. కాశీ సంప్రదాయం, కార్తీక మాహాత్మ్య పునఃకథనాలు దీనిని కార్తీక శుక్ల చతుర్దశి నాడు వారణాసిలో జరిగినట్టు చెబుతాయి.

వెయ్యి కమలాల పూజ కాశీలో జరిగిందా, కైలాసం సమీపంలో జరిగిందా?

అది కథనాన్ని బట్టి మారుతుంది. శివ పురాణం దీనిని కైలాస పర్వతం సమీపంలో, మానస సరోవరం కమలాలతో జరిగినట్టు చెబుతుంది; లింగ పురాణం ఒక హిమాలయ శిఖరంపై జరిగినట్టు చెబుతుంది. రెండూ తేదీని పేర్కొనవు. కార్తీక శుక్ల చతుర్దశి నాడు వారణాసిలో జరిగిందనే కథనం కాశీ సంప్రదాయం, కార్తీక మాహాత్మ్య పునఃకథనాల నుండి వచ్చింది. వైకుంఠ చతుర్దశి వెనుక ఉన్నది ఈ కథనమే.

విష్ణువుకు సుదర్శన చక్రాన్ని ఎవరు ఇచ్చారు?

గ్రంథాలు భిన్నంగా చెబుతాయి. శివ పురాణం, లింగ పురాణాల్లో వెయ్యి కమలాల పూజ తర్వాత శివుడు దానిని విష్ణువుకు ఇస్తాడు; జలంధరుడు అనే రాక్షసుణ్ణి సంహరించడానికి శివుడు మొదట దానిని సృష్టించాడని లింగ పురాణం చెబుతుంది. విష్ణు పురాణంలో విశ్వకర్మ సూర్యుని నుండి తగ్గించిన తేజస్సుతో దానిని తయారుచేస్తాడు. మహాభారతంలో ఖాండవ వన దహనానికి ముందు అగ్ని కృష్ణునికి అగ్నిమయమైన చక్రాన్ని ఇస్తాడు.

విష్ణువును పద్మాక్షుడు, అంటే కమలనేత్రుడు అని ఎందుకు అంటారు?

పద్మాక్ష, కమలనయన రెండింటికీ కమలం వంటి కన్నులు గలవాడు అని అర్థం. లింగ పురాణం ఈ పేరును ఈ కథతో ముడిపెడుతుంది: విష్ణువు తన కన్నును సమర్పించిన తర్వాత శివుడు ఆయనకు కమలం వంటి నేత్రాన్ని ప్రసాదించాడు, అప్పటి నుండి ఆయనను పద్మాక్షుడు అని పిలిచారు.

కన్నును సమర్పించే ముందు విష్ణువు జపించిన చివరి నామం ఏది?

సర్వసత్త్వావలంబన, అంటే సర్వ జీవులకు ఆధారమైనవాడు. శివ పురాణం, లింగ పురాణం రెండింటిలోనూ ఇది వెయ్యి నామాలలో చివరిది. అందుకే విష్ణువు ఈ నామం వద్దకు వచ్చేసరికి కమలం మిగలలేదు, ఆ స్థానంలో తన కన్నును సమర్పించాడు.

వైకుంఠ చతుర్దశి నాడు తులసి, బిల్వం ఎందుకు మార్చుకుంటారు?

సాధారణ రోజుల్లో తులసి విష్ణు పూజకు, బిల్వం శివ పూజకు చెందుతాయి. ఈ ఒక్క రోజు ఒకరిది మరొకరికి సమర్పిస్తారు: కాశీ విశ్వనాథ ఆలయంలో విష్ణువు శివునికి తులసిని, శివుడు విష్ణువుకు బిల్వాన్ని సమర్పిస్తారు; ఉజ్జయినిలో ఇద్దరు దేవతలు బిల్వ, తులసి మాలలను మార్చుకుంటారు. హరి, హరుడు ఒక్కరే అని ఈ మార్పిడి చూపిస్తుంది.

ఇతర రోజుల్లో శివునికి తులసి సమర్పించవచ్చా?

చాలా కుటుంబాలు తులసిని విష్ణువు, కృష్ణుని కోసమే ఉంచుతాయి, సాధారణ రోజుల్లో శివునికి సమర్పించవు. వైకుంఠ చతుర్దశి నాడు జరిగే మార్పిడి దీనికి ప్రసిద్ధ మినహాయింపు. మీ కుటుంబం లేదా ఆలయం వేరే ఆచారాన్ని పాటిస్తే, దానినే అనుసరించండి.

విష్ణువు కన్నును సమర్పించిన ఘట్టాన్ని ఏ ఆలయం స్మరిస్తుంది?

తమిళనాడులోని తిరువారూర్ జిల్లా తిరువీళిమిళలైలో ఉన్న వీళినాథర్ (నేత్రార్పణేశ్వరర్) ఆలయం. విష్ణువు తన కన్నును సమర్పించింది ఇక్కడేనని ఆలయ సంప్రదాయం చెబుతుంది. నేత్రార్పణేశ్వరర్ అంటే నేత్రం సమర్పించబడిన ప్రభువు అని అర్థం. ఇక్కడి విగ్రహంలో స్వామి పాదాల వద్ద సమర్పించిన నేత్రం, చక్రం కనిపిస్తాయి.

వైకుంఠ చతుర్దశి 2026 ఎప్పుడు, అర్ధరాత్రి పూజ ఎప్పుడు?

భారతదేశంలో సోమవారం 23 నవంబర్ 2026, చతుర్దశి తిథి తెల్లవారుజామున 2:36 నుండి రాత్రి 11:42 IST వరకు ఉంటుంది. నిశీథ కాలం న్యూఢిల్లీలో రాత్రి 11:41 నుండి 12:35 వరకు, హైదరాబాద్‌లో సుమారు రాత్రి 11:37 నుండి 12:28 వరకు. అమెరికా, కెనడా, యూకేలలో ఆదివారం 22 నవంబర్.

కమలాలు లేకుండా ఇంట్లో వెయ్యి కమలాల పూజ చేయవచ్చా?

చేయవచ్చు. రాత్రి పూజలో విష్ణు సహస్రనామంలోని ప్రతి నామంతో ఒక పువ్వు, ఒక రేకు లేదా కొన్ని అక్షతలు సమర్పించండి. సమయం తక్కువైతే, అష్టోత్తర శతనామావళిలోని 108 నామాలు విస్తృతంగా పాటించే చిన్న ప్రత్యామ్నాయం. ఈ కథ సారం ప్రతి నామంతో ఒక సమర్పణ, ఏ పువ్వుతోనైనా అది నెరవేరుతుంది.

ముగింపు

వెయ్యి కమలాల కథ చిన్నదే, కానీ అది ఒక సంపూర్ణ దృష్టిని అందిస్తుంది. విష్ణువు ఒక్క కమలం కోసం భూమంతా వెతికి, చివరకు తన కన్నునే సమర్పిస్తాడు; కమలాన్ని దాచిన శివుడు తాను తీసుకున్నదానికంటే ఎంతో ఎక్కువ తిరిగి ఇస్తాడు. అందుకే సంవత్సరంలో ఒక్క రాత్రి తులసి శివునికి, బిల్వం విష్ణువుకు చేరుతాయి. సోమవారం 23 నవంబర్ (విదేశాల్లో ఆదివారం 22 నవంబర్) నాడు ఇంట్లో ఈ కథను చెప్పుకోండి, ప్రతి నామంతో ఒక పువ్వు సమర్పించండి, ఆ రెండు పత్రాలను స్థానాలు మార్చుకోనివ్వండి.

HinduTone లో సంబంధిత వ్యాసాలు

• వైకుంఠ చతుర్దశి 2026: తేదీ, నిశీథ కాలం, హరి-హర మిలనం
• సోమవారం 23 నవంబర్ 2026 పంచాంగం
• క్షీరాబ్ది ద్వాదశి, తులసి వివాహం 2026
• కార్తీక సోమవారం 2026 తేదీలు
• కార్తీక పౌర్ణమి 2026
• దేవ దీపావళి 2026
• ఉజ్జయినిలో కార్తీక మాసం 2026 ఎలా జరుపుకుంటారు
• కాశీ విశ్వనాథ ఆలయం, వారణాసి
• కార్తీక మాసం 2026 గైడ్
• నవంబర్ 2026 హిందూ పండుగల క్యాలెండర్
• కార్తీక మాసంలో హిందువులు మాంసాహారం ఎందుకు మానుకుంటారు
• నాగుల చవితి: పాములు నిజంగా పాలు తాగుతాయా?
• కార్తీక పౌర్ణమి నాడు 365 వత్తులు ఎందుకు
• శివునికి తన కన్నులను సమర్పించిన భక్తుడు భక్త కన్నప్ప