నారాయణ సూక్తం: పూర్తి సంస్కృత పాఠం, IAST, అర్థం మరియు పఠించే విధానం

సంక్షిప్త సమాధానం: నారాయణ సూక్తం 'సహస్రశీర్షం దేవం విశ్వాక్షం విశ్వశంభువం' అని ప్రారంభమయ్యే వేద సూక్తం. ఇది కృష్ణ యజుర్వేదంలోని తైత్తిరీయ ఆరణ్యకం (10.13) నుండి వచ్చింది, ఈ భాగాన్నే మహానారాయణోపనిషత్ అని కూడా అంటారు. ఇది నారాయణుని పరంజ్యోతిగా, పరమాత్మగా, పరబ్రహ్మగా స్తుతిస్తుంది, మరియు ఆయన హృదయ కమలంలో సూక్ష్మ జ్యోతిగా నివసిస్తాడని వర్ణిస్తుంది. సంప్రదాయంగా దీనిని విష్ణు ఆరాధనలో, గురువారాల్లో మరియు ఏకాదశి నాడు పఠిస్తారు.

చివరిగా నవీకరించబడింది: 19 అక్టోబర్ 2026. ఈ పేజీని sanskritdocuments.org నుండి తీసుకున్న పూర్తి పాఠంతో తిరిగి రాశాం; దీనిని చేతితో మళ్ళీ టైప్ చేయకుండా సాఫ్ట్‌వేర్ ద్వారా దేవనాగరి మరియు IAST లోకి మార్చాం. మూలం వేద స్వర చిహ్నాలతో మాత్రమే ప్రచురించబడింది; సాధారణ పాఠం కోసం మేము వాటిని తొలగించాం. అర్థాలు మా స్వంతం.

నారాయణ సూక్తం అంటే ఏమిటి

ఈ సూక్తంలో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి. మొదటి భాగం (శ్లోకాలు 1 నుండి 6) స్తుతుల పరంపర: నారాయణుడు సహస్ర శిరస్సుల దేవుడు, విశ్వం మరియు దానికి అతీతుడు, పరంజ్యోతి, పరమాత్మ, పరబ్రహ్మ, పరమ ధ్యాత మరియు ధ్యానం, చూసేదీ వినేదీ అంతటా లోపలా బయటా వ్యాపించినవాడు. రెండవ భాగం (శ్లోకాలు 7 నుండి 13) అంతర్ముఖంగా మారుతుంది. ఇది హృదయాన్ని కంఠానికి ఒక జానెడు కింద, కిందకు వంగిన తామర మొగ్గగా వర్ణిస్తుంది; దాని లోపల ఒక మహాగ్ని, ఆ అగ్ని మధ్యలో 'నల్లని వర్షమేఘంలో మెరుపు రేఖలా, నీవార ధాన్యపు ముల్లు అంత సన్నని' ఒక జ్వాల ఉంటుంది. ఆ జ్వాలలో పరమాత్మ ప్రతిష్ఠితుడై ఉన్నాడని సూక్తం చెబుతుంది. సూక్తం నమస్కారంతో మరియు నారాయణ గాయత్రితో ముగుస్తుంది.

నారాయణ సూక్తం అర్థంతో సహా

ప్రతి శ్లోకం ముందుగా దేవనాగరిలో, తర్వాత IAST లిప్యంతరీకరణలో, ఆ తర్వాత సరళమైన అర్థంతో ఇవ్వబడింది. IAST లో ā, ī, ū దీర్ఘ అచ్చులు, ṛ అనేది 'ఋ' (రి కి దగ్గరగా) అచ్చు, ṇ మరియు ṣ మూర్ధన్య ధ్వనులు (ణ, ష), ś అనేది 'శ' కి దగ్గరగా ఉంటుంది.

ప్రారంభ శాంతి మంత్రం

ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai |
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

అర్థం: ఓం. ఆయన మన ఇద్దరినీ రక్షించుగాక; మన ఇద్దరినీ పోషించుగాక; మనం కలిసి శక్తితో కృషి చేయుదుము గాక. మన అధ్యయనం తేజోమయమగుగాక; మనం ఒకరినొకరు ద్వేషించకుందుము గాక. ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతిః.

శ్లోకాలు 1 నుండి 6: పరమ సత్యమైన నారాయణుడు

శ్లోకం 1

ॐ सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवं ।
विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् ।

oṃ sahasraśīrṣaṃ devaṃ viśvākṣaṃ viśvaśambhuvaṃ |
viśvaṃ nārāyaṇaṃ devamakṣaraṃ paramaṃ padam |

అర్థం: ఓం. వేయి శిరస్సులు కలవాడు, అంతటా కన్నులు కలవాడు, లోక కల్యాణానికి మూలమైన దేవుడు; విశ్వమే అయిన నారాయణుడు, దేవుడు, నాశనం లేనివాడు, పరమ పదం.

శ్లోకం 2

विश्वतः परमान्नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् ।
विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति ।

viśvataḥ paramānnityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim |
viśvamevedaṃ puruṣastadviśvamupajīvati |

అర్థం: విశ్వానికి అతీతుడు, నిత్యుడు, అయినా స్వయంగా విశ్వమే అయినవాడు: నారాయణుడు, హరి. ఈ సమస్త విశ్వం ఆ పురుషుడే; విశ్వం ఆయన వల్లనే జీవిస్తుంది.

శ్లోకం 3

पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्युतम् ।
नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् ।

patiṃ viśvasyātmeśvaraṃ śāśvataṃ śivamacyutam |
nārāyaṇaṃ mahājñeyaṃ viśvātmānaṃ parāyaṇam |

అర్థం: విశ్వానికి పతి, సకల ఆత్మలకు ఈశ్వరుడు, శాశ్వతుడు, మంగళకరుడు (శివుడు), చ్యుతి లేనివాడు (అచ్యుతుడు); తెలుసుకోవలసిన మహనీయుడు నారాయణుడు, విశ్వాత్మ, పరమ శరణ్యం.

శ్లోకం 4

नारायणपरो ज्योतिरात्मा नारायणः परः ।
नारायण परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः ।

nārāyaṇaparo jyotirātmā nārāyaṇaḥ paraḥ |
nārāyaṇa paraṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ |

అర్థం: నారాయణుడే పరంజ్యోతి; నారాయణుడే పరమాత్మ. నారాయణుడే పరబ్రహ్మ; నారాయణుడే పరమ తత్త్వం.

శ్లోకం 5

नारायणपरो ध्याता ध्यानं नारायणः परः ।
यच्च किञ्चिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ॥

nārāyaṇaparo dhyātā dhyānaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ |
yacca kiñcijjagatsarvaṃ dṛśyate śrūyate'pi vā ||

అర్థం: నారాయణుడే పరమ ధ్యాత; నారాయణుడే పరమ ధ్యానం. ఈ జగత్తులో కనిపించేది గానీ, వినిపించేది గానీ ఏదైతే ఉందో,

శ్లోకం 6

अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ।
अनन्तमव्ययं कविं समुद्रेऽन्तं विश्वशम्भुवम् ।

antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ |
anantamavyayaṃ kaviṃ samudre'ntaṃ viśvaśambhuvam |

అర్థం: దానినంతటినీ లోపలా బయటా వ్యాపించి నారాయణుడు నెలకొని ఉన్నాడు: అనంతుడు, క్షయం లేనివాడు, సర్వద్రష్ట అయిన కవి, సంసార సముద్రపు అంతిమ గమ్యం, లోక కల్యాణానికి మూలం.

శ్లోకాలు 7 నుండి 13: హృదయ కమలంలోని జ్వాల

శ్లోకం 7

पद्मकोश प्रतीकाशं हृदयं चाप्यधोमुखम् ।
अधो निष्ट्या वितस्यान्ते नाभ्यामुपरि तिष्ठति ।

padmakośa pratīkāśaṃ hṛdayaṃ cāpyadhomukham |
adho niṣṭyā vitasyānte nābhyāmupari tiṣṭhati |

అర్థం: కిందకు వంగిన తామర మొగ్గ వంటి హృదయం కంఠానికి ఒక జానెడు కింద, నాభికి పైన ఉంటుంది.

శ్లోకం 8

ज्वालमालाकुलं भाति विश्वस्यायतनं महत् ।
सन्ततं शिलाभिस्तुलम्बत्याकोशसन्निभम् ।

jvālamālākulaṃ bhāti viśvasyāyatanaṃ mahat |
santataṃ śilābhistulambatyākośasannibham |

అర్థం: జ్వాలల మాలలతో అలంకరించబడి, అది విశ్వానికి మహా నివాసంగా ప్రకాశిస్తుంది. అన్ని వైపులా నాడులతో చుట్టబడి, అది తామర మొగ్గలా వేలాడుతుంది.

శ్లోకం 9

तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
तस्य मध्ये महानग्निर्विश्वार्चिर्विश्वतोमुखः ।

tasyānte suṣiraṃ sūkṣmaṃ tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam |
tasya madhye mahānagnirviśvārcirviśvatomukhaḥ |

అర్థం: దాని కొనలో ఒక సూక్ష్మమైన రంధ్రం (ఆకాశం) ఉంది, అందులో సమస్తం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది. దాని మధ్యలో అంతటా వ్యాపించే జ్వాలలతో, అన్ని దిక్కులకు ముఖం కలిగిన మహాగ్ని ఉంది.

శ్లోకం 10

सोऽग्रभुग्विभजन्तिष्ठन्नाहारमजरः कविः ।
तिर्यगूर्ध्वमधश्शायी रश्मयस्तस्य सन्तता ।

so'grabhugvibhajantiṣṭhannāhāramajaraḥ kaviḥ |
tiryagūrdhvamadhaśśāyī raśmayastasya santatā |

అర్థం: ముసలితనం లేని ఆ ద్రష్ట ఆహారాన్ని మొదట స్వీకరించి, స్థిరంగా ఉంటూ దానిని పంచుతాడు; ఆయన కిరణాలు అడ్డంగా, పైకి, కిందకు వ్యాపిస్తాయి.

శ్లోకం 11

सन्तापयति स्वं देहमापादतलमस्तकः ।
तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थितः ।

santāpayati svaṃ dehamāpādatalamastakaḥ |
tasya madhye vahniśikhā aṇīyordhvā vyavasthitaḥ |

అర్థం: ఆయన తన శరీరాన్ని అరికాళ్ళ నుండి శిరస్సు వరకు వెచ్చగా ఉంచుతాడు. ఆయన మధ్యలో అతి సూక్ష్మమైన అగ్నిశిఖ పైకి నిలిచి ఉంటుంది.

శ్లోకం 12

नीलतोयदमध्यस्थाद्विद्युल्लेखेव भास्वरा ।
नीवारशूकवत्तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा ।

nīlatoyadamadhyasthādvidyullekheva bhāsvarā |
nīvāraśūkavattanvī pītā bhāsvatyaṇūpamā |

అర్థం: అది నల్లని వర్షమేఘం మధ్యలో మెరుపు రేఖలా ప్రకాశిస్తుంది, నీవార ధాన్యపు ముల్లు అంత సన్నగా, బంగారు వన్నెతో, తేజస్సుతో, అణువంత సూక్ష్మంగా ఉంటుంది.

శ్లోకం 13

तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः ।
स ब्रह्म स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥

tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ |
sa brahma sa śivaḥ sa hariḥ sendraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ ||

అర్థం: ఆ శిఖ మధ్యలో పరమాత్మ ప్రతిష్ఠితుడై ఉన్నాడు. ఆయనే బ్రహ్మ, ఆయనే శివుడు, ఆయనే హరి, ఆయనే ఇంద్రుడు; ఆయనే అక్షరుడు, పరముడు, స్వయంప్రకాశుడు.

శ్లోకం 14: నమస్కారం

శ్లోకం 14

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ।
ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमो नमः ।

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam |
ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ viśvarūpāya vai namo namaḥ |

అర్థం: ఋతం, సత్యం, పరబ్రహ్మ, నలుపు-బంగారు వన్నెల పురుషుడు, ఊర్ధ్వముఖ తేజస్సు కలవాడు, అనేక నేత్రాలు కలవాడు, విశ్వమే రూపమైనవాడు అయిన ఆయనకు మళ్ళీ మళ్ళీ నమస్కారం.

నారాయణ గాయత్రి

ॐ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि ।
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ।

oṃ nārāyaṇāya vidmahe vāsudevāya dhīmahi |
tanno viṣṇuḥ pracodayāt |

అర్థం: ఓం. మేము నారాయణుని తెలుసుకుంటున్నాం; వాసుదేవుని ధ్యానిస్తున్నాం. ఆ విష్ణువు మమ్మల్ని ప్రేరేపించుగాక.

నారాయణ సూక్తాన్ని సంప్రదాయంగా ఎప్పుడు పఠిస్తారు

• గురువారాలు: విష్ణువుకు ప్రీతికరమైన వారపు రోజు. చూడండి: గురువార విష్ణు పూజ మార్గదర్శి.
• ఏకాదశి మరియు వైకుంఠ ఏకాదశి: వైకుంఠ ఏకాదశి ఆదివారం, 20 డిసెంబర్ 2026 న వస్తుంది. చూడండి: వైకుంఠ ఏకాదశి 2026 మరియు ఏకాదశి వ్రత మార్గదర్శి.
• అభిషేకం మరియు అర్చన: విష్ణు ఆలయాల్లో దేవుని అభిషేకం సమయంలో, సాధారణంగా పురుష సూక్తం తర్వాత దీనిని పఠిస్తారు.
• నిత్య పూజ: చాలా కుటుంబాలు ఉదయం పూజలో, తరచుగా విష్ణు సహస్రనామం తో పాటు దీనిని పఠిస్తాయి.

నారాయణ సూక్తాన్ని ఎలా పఠించాలి

1. విష్ణువు లేదా నారాయణుని చిత్రపటం ముందు దీపం వెలిగించి, తులసి దళాలు లేదా ఒక పువ్వు సమర్పించండి.
2. 'సహ నావవతు' శాంతి మంత్రంతో ప్రారంభించండి.
3. 14 శ్లోకాలను నెమ్మదిగా పఠించండి; శ్లోకాలు 4 మరియు 5 లో నారాయణ నామం పదే పదే వస్తుంది, కాబట్టి వాటిని ముందుగా నేర్చుకోవడం సులభం.
4. నారాయణ గాయత్రి మరియు 'ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతిః' తో ముగించండి.

ఒకసారి పఠించడానికి సుమారు ఐదు నిమిషాలు పడుతుంది. చాలా మంది శ్లోకాలు 7 నుండి 13 తర్వాత ఒక నిమిషం మౌనంగా కూర్చుని, సూక్తం వర్ణించే హృదయంలోని జ్వాలను మనసులో దర్శిస్తారు.

ప్రాముఖ్యత

నారాయణ సూక్తం హిందూ భక్తిలో ప్రవహించే రెండు భావాలను కలుపుతుంది: దేవుడు సమస్త విశ్వం మరియు దానికి అతీతుడు అనీ, అదే దేవుడు ప్రతి వ్యక్తిలో హృదయమంత దగ్గరగా నివసిస్తాడనీ. భక్తితో దీనిని పఠిస్తే మనసు శుద్ధి అవుతుందని, నారాయణుని అనుగ్రహం లభిస్తుందని భక్తులు సంప్రదాయంగా విశ్వసిస్తారు. ఇవి ప్రార్థనలు మరియు విశ్వాస వ్యక్తీకరణలు మాత్రమే, హామీలు కావు.

ఇది తైత్తిరీయ ఆరణ్యకంలోని అదే భాగం నుండి వచ్చింది, ఇందులోనే దుర్గా సూక్తం మరియు మేధా సూక్తం కూడా ఉన్నాయి. నారాయణుని సతీమణి లక్ష్మీదేవి కోసం శ్రీ సూక్తం మరియు భాగ్య సూక్తం చూడండి.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

నారాయణ సూక్తం ఎక్కడి నుండి వచ్చింది?

మా మూలం ప్రకారం ఇది కృష్ణ యజుర్వేదంలోని తైత్తిరీయ ఆరణ్యకం, ప్రపాఠకం 10, అనువాకం 13 (10.13.1 నుండి 10.13.2). తైత్తిరీయ ఆరణ్యకంలోని పదవ ప్రపాఠకాన్ని మహానారాయణోపనిషత్ అని కూడా అంటారు, అందుకే చాలా గ్రంథాలు నారాయణ సూక్తాన్ని ఆ ఉపనిషత్తులో భాగంగా వర్ణిస్తాయి.

నారాయణ సూక్తం పురుష సూక్తం నుండి ఎలా భిన్నమైనది?

పురుష సూక్తం విశ్వం ఉద్భవించిన విరాట్ పురుషుని వర్ణిస్తుంది. నారాయణ సూక్తం ఆ పురుషుని నారాయణునిగా పేర్కొని, ఆయనను సమస్త విశ్వంగానూ, హృదయ కమలంలోని సూక్ష్మ జ్యోతిగానూ వర్ణిస్తుంది. విష్ణు ఆరాధనలో ఈ రెండింటినీ తరచుగా కలిపి పఠిస్తారు, ముందుగా పురుష సూక్తం.

నారాయణ సూక్తాన్ని ఎప్పుడు పఠిస్తారు?

సంప్రదాయంగా విష్ణు ఆలయాల్లో అభిషేకం సమయంలో, ఇంట్లో నిత్య పూజలో, గురువారాల్లో, ఏకాదశి నాడు మరియు వైకుంఠ ఏకాదశి వంటి పండుగల్లో దీనిని పఠిస్తారు. మంత్రపుష్పంలో సంకలనం చేసిన వేద మంత్రాలలో కూడా ఇది భాగం.

విష్ణు సూక్తం 'ఆయనే బ్రహ్మ, ఆయనే శివుడు' అని ఎందుకు చెబుతుంది?

హృదయంలోని పరమాత్మ 'బ్రహ్మ, శివుడు, హరి, ఇంద్రుడు' అని శ్లోకం 13 చెబుతుంది. ఈ సూక్తం నారాయణుని సమస్త దేవతల వెనుక ఉన్న ఏకైక సత్యంగా చూపిస్తుంది, మరియు శ్లోకం 3 లో ఆయనను శివుడు (మంగళకరుడు), అచ్యుతుడు (చ్యుతి లేనివాడు) అని పిలుస్తుంది.

నారాయణ సూక్తంలో ఎన్ని శ్లోకాలు ఉన్నాయి?

గ్రంథాలు దీనికి వేర్వేరుగా సంఖ్యలు ఇస్తాయి. మా మూలం శ్లోక సంఖ్యలు లేకుండా వరుస పంక్తులుగా ఇస్తుంది; మేము పంక్తులను జంటలుగా చేసి 14 శ్లోకాలుగా, తర్వాత నారాయణ గాయత్రిగా అందించాం. మూలం 'సహ నావవతు' శాంతి మంత్రంతో ప్రారంభమవుతుంది.

దీనిని పఠించడానికి వేద స్వరాలు అవసరమా?

వేద పఠనంలో నారాయణ సూక్తాన్ని గురువు వద్ద నేర్చుకున్న స్వరాలతో పఠిస్తారు. మా మూలం స్వర చిహ్నాలతో మాత్రమే ప్రచురించబడింది; ఏ పరికరంలోనైనా చదవగలిగే సాధారణ పాఠం కోసం మేము వాటిని తొలగించాం.

సంపాదకుని గమనిక (19 అక్టోబర్ 2026)

ఈ వ్యాసాన్ని 19 అక్టోబర్ 2026 న తిరిగి రాశాం. మునుపటి సంస్కరణలో ధృవీకరించిన సంస్కృత పాఠం లేదు. ఇప్పుడు పాఠం sanskritdocuments.org లోని నారాయణ సూక్తం (ఫైల్ narayanasukta.itx, స్వరాలతో ఎన్‌కోడ్ చేసినవారు రాజగోపాల్ అయ్యర్, ప్రూఫ్‌రీడ్ చేసినవారు రాజగోపాల్ అయ్యర్ మరియు స్వామి మహాయోగానంద) నుండి తీసుకోబడింది; దీనిని indic_transliteration సాఫ్ట్‌వేర్‌తో ITRANS నుండి దేవనాగరి మరియు IAST లోకి మార్చి, స్వర చిహ్నాలను తొలగించి, సైట్‌లోని దేవనాగరి పేజీతో పంక్తి పంక్తిగా సరిచూశాం. సూచన (తైత్తిరీయ ఆరణ్యకం 10.13.1 నుండి 10.13.2) మూలంలో పేర్కొన్నట్లే ఉంది. సవరణలు: మూలం 8 చోట్ల వాడిన ప్రత్యేక వేద అనుస్వార చిహ్నం (ꣳ) (ఉదాహరణకు नारायणं, शाश्वतं, कविं) సాధారణ అనుస్వారంగా చూపబడింది; ప్రారంభ శాంతి మంత్రంలోని వాక్యాల మధ్య ఉన్న ఫుల్ స్టాప్‌లను దండాలుగా చూపాం; ॐ మరియు మొదటి పదం మధ్య ముద్రించిన డబుల్ దండాన్ని తొలగించాం; మరియు శ్లోకం 9 లో మూలం పునరావృత అక్షరంతో 'mahānagagnir' అని ఉంది, దానిని महानग्निर् (mahān agniḥ, 'మహాగ్ని') గా సవరించాం. మూలంలో శ్లోక సంఖ్యలు లేవు; మేము దాని పంక్తులను జంటలుగా విభజించాం. అర్థాలు మా స్వంత సరళ అనువాదాలు.

సంబంధిత మార్గదర్శులు

• శ్రీ మహావిష్ణువు: అన్ని మార్గదర్శులు
• పురుష సూక్తం: విశ్వ సూక్తం
• విష్ణు సహస్రనామం: పూర్తి మార్గదర్శి
• గురువార పూజా విధానాలు: గురువార విష్ణు పూజ
• దుర్గా సూక్తం అర్థంతో సహా
• శ్రీ సూక్తం అర్థంతో సహా