హిందూ తత్త్వశాస్త్రంలోని ఆరు సాంప్రదాయిక దర్శనాలలో ఒకటైన వైశేషికానికి మూల గ్రంథమైన వైశేషిక సూత్రాలు కణాద మహర్షి రచించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఉనికిలో ఉన్న ప్రతిదానినీ జాబితా చేసి వర్గీకరించడం వైశేషిక లక్ష్యం. భౌతిక ప్రపంచం పరమాణువులు అనే అతి సూక్ష్మమైన, శాశ్వతమైన, విభజించలేని కణాలతో నిర్మితమైందన్న సిద్ధాంతానికి ఈ దర్శనం ప్రసిద్ధి. కణాదుడి కాలం అనిశ్చితం, ఆయన జీవితం సంప్రదాయం ద్వారా మాత్రమే తెలుసు; ఆయన భావనలను తత్త్వశాస్త్రంగా చదవాలి, ఆధునిక భౌతిక శాస్త్రపు తొలి రూపంగా కాదు.

ఒక్క చూపులో

అంశంవివరాలు
పేరుకణాదుడు; కాశ్యపుడు, కణభుజ్, కణభక్షుడు అని కూడా; కొన్ని సంప్రదాయాలలో ఉలూకుడు
కాలంఅనిశ్చితం; పండితులు ఆయనను క్రీ.పూ. సుమారు 6వ–2వ శతాబ్దాల మధ్య ఉంచుతారు
గ్రంథంవైశేషిక సూత్రాలు; పది అధ్యాయాలు, ఒక్కొక్కటి రెండు ఆహ్నికాలుగా
దర్శనంవైశేషికం; తరువాత న్యాయంతో కలిసి న్యాయ-వైశేషికం
ప్రసిద్ధివాస్తవికత పదార్థాలు (వర్గాలు); పరమాణు సిద్ధాంతం
ప్రధాన వ్యాఖ్యాతప్రశస్తపాదుడు (పదార్థధర్మసంగ్రహం, క్రీ.శ. సుమారు 5వ–6వ శతాబ్దం)

జీవితం, కాలం

కణాదుడి జీవితం గురించి దాదాపు ఏమీ తెలియదు. ఆయన పేరుకు సాధారణంగా "కణాలను తినేవాడు" (కణం = గింజ లేదా కణం) అని అర్థం చెబుతారు: కోత తర్వాత పొలాల్లో మిగిలిన గింజలతో జీవించిన సన్యాసి అని సంప్రదాయం చెబుతుంది; తరువాత ఆ పేరు సూక్ష్మ కణాలపై ఆయన బోధనతో ముడిపడింది. వంశాన్ని బట్టి ఆయనను కాశ్యపుడు అని కూడా అంటారు. జైన, ఇతర ఆధారాలు ఆయనను ఉలూకుడు ("గుడ్లగూబ") అని పిలుస్తాయి; ఆయన దర్శనాన్ని కొన్నిసార్లు ఔలూక్య దర్శనం అంటారు.

Advertisement

ఆయన కాలం నిర్ధారణ కాలేదు. పండితులు ఆయనను క్రీ.పూ. 6వ, 2వ శతాబ్దాల మధ్య ఎక్కడైనా ఉంచుతారు. వైశేషిక సూత్రాలు సుమారు క్రీ.పూ. 200 నుండి సామాన్య శకం ప్రారంభం మధ్య వ్యవస్థీకరించబడి తుది రూపం పొందాయని, అయితే దాని కొన్ని సిద్ధాంతాలు అంతకంటే పాతవి కావచ్చని బి. కె. మతిలాల్ భావించారు. కణాదుడికి నిర్దిష్ట సంవత్సరాన్ని చెప్పడానికి ఆధారం లేదు.

వైశేషిక సూత్రాలు

వైశేషిక సూత్రాలు పది అధ్యాయాలుగా అమర్చిన చిన్న సూత్రాల సంకలనం. "ఇక, కాబట్టి, ధర్మాన్ని వివరిస్తాము" అని తన లక్ష్యాన్ని చెబుతూ ఇది ప్రారంభమవుతుంది; లౌకిక శ్రేయస్సు (అభ్యుదయం), పరమ శ్రేయస్సు (నిఃశ్రేయసం) దేని నుండి కలుగుతాయో అదే ధర్మం అని నిర్వచిస్తుంది (సూత్రాలు 1.1.1–2). ప్రపంచంపై దీని విశ్లేషణను సరైన జ్ఞానం ద్వారా మోక్షానికి మార్గంగా చూపిస్తారు.

Advertisement

చాలా కాలం పాటు ఈ సూత్రాలు 15వ శతాబ్దపు శంకర మిశ్రుడి వ్యాఖ్యానం ద్వారా మాత్రమే తెలిసేవి. 1950లు, 1960లలో దొరికిన వ్రాతప్రతులు కొంత భిన్నమైన పాఠాన్ని చూపించాయి; ఇప్పుడు ఒక విమర్శనాత్మక సంపుటం అందుబాటులో ఉంది.

వాస్తవికత పదార్థాలు

తెలుసుకోగలిగే, పేరు పెట్టగలిగే ప్రతిదానినీ వైశేషికం ఈ పదార్థాలుగా (వర్గాలుగా) విభజిస్తుంది:

  1. ద్రవ్యం (పదార్థం)
  2. గుణం (లక్షణం)
  3. కర్మ (చలనం లేదా క్రియ)
  4. సామాన్యం (ఒకే రకమైన వస్తువులలో ఉండే సాధారణత)
  5. విశేషం (ప్రతి శాశ్వత వస్తువును వేరుచేసే ప్రత్యేకత; ఈ దర్శనానికి పేరు దీని నుండే వచ్చింది)
  6. సమవాయం (అంతర్భావ సంబంధం; పూర్ణానికి, దాని భాగాలకు లేదా వస్తువుకు, దాని గుణాలకు మధ్య సంబంధం)
Advertisement

ఈ దర్శనంలోని తరువాతి రచయితలు అభావం (లేకపోవడం) ను ఏడవ పదార్థంగా చేర్చారు.

తొమ్మిది ద్రవ్యాలు ఉన్నాయి: పృథ్వి (భూమి), జలం, అగ్ని (తేజస్సు), వాయువు, ఆకాశం, కాలం, దిక్కు, ఆత్మ, మనస్సు.

పరమాణువు: అణు సిద్ధాంతం

భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు పరమాణువులతో నిర్మితమని వైశేషికం చెబుతుంది. ఈ కణాలు భాగాలు లేనివి, శాశ్వతమైనవి, కంటికి కనిపించనివి. భాగాలు లేనందువల్ల వీటిని విభజించడం గానీ నాశనం చేయడం గానీ సాధ్యం కాదు; వీటిని చూపుతో కాక అనుమానం ద్వారా తెలుసుకుంటారు. రెండు పరమాణువులు కలిసి ద్వ్యణుకం, మూడు ద్వ్యణుకాలు కలిసి త్ర్యణుకం ఎలా ఏర్పడతాయో (త్ర్యణుకం కంటికి కనిపించేంత పెద్దదైన అతి చిన్న వస్తువు), వాటి నుండి పెద్ద వస్తువులు ఎలా నిర్మితమవుతాయో తరువాతి వైశేషిక రచయితలు, ముఖ్యంగా ప్రశస్తపాదుడు, వివరించారు.

Advertisement

ఇది ఆధునిక భౌతిక శాస్త్రం ఎందుకు కాదు

ఈ సిద్ధాంతాన్ని అతిగా చెప్పడం సులభం. పరమాణువు అనే భావన విభజనపై తాత్విక తర్కంతో వచ్చింది, ప్రయోగం లేదా కొలతతో కాదు; ఆత్మను, మనస్సును కూడా ద్రవ్యాలుగా వర్గీకరించే వ్యవస్థకు అది చెందినది. డెమోక్రిటస్ గ్రీకు అణువాదానికీ ఇది భిన్నం: వైశేషిక పరమాణువులు ఆకారం, పరిమాణంలోనే కాక గుణంలో కూడా (భూమి పరమాణువులు, జల పరమాణువులు మొదలైనవి) భిన్నంగా ఉంటాయి. పదార్థం గురించి వ్యవస్థీకృత అణు సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించిన ప్రపంచంలోని తొలి ఆలోచనాపరులలో ఒకరిగా కణాదుడికి గౌరవం దక్కాలి; కానీ ఆయన ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రపు "అణువును కనుగొన్నారని", లేదా క్వాంటం భౌతిక శాస్త్రాన్ని ముందే ఊహించారని చెప్పే వాదనలకు గ్రంథాలలో ఆధారం లేదు.

Advertisement

కణాదుడి తరువాత వైశేషికం

  • ప్రశస్తపాదుడు పదార్థధర్మసంగ్రహం రచించారు; ఇది వ్యవస్థను పునర్వ్యవస్థీకరించింది, వ్యాఖ్యానం కంటే స్వతంత్ర గ్రంథంలా అనిపిస్తుంది. సూత్రాలలో పేర్కొన్న 17 గుణాలకు బదులు ఆయన 24 గుణాలను జాబితా చేశారు.
  • ప్రశస్తపాదుడిపై శ్రీధరుడి న్యాయకందళి, ఉదయనుడి కిరణావళి వంటి వ్యాఖ్యానాలు వచ్చాయి.
  • కాలక్రమంలో వైశేషికం తర్కశాస్త్ర దర్శనమైన న్యాయంతో కలిసిపోయింది. ఉనికిలో ఉన్నవాటి గురించి వైశేషిక వివరణను న్యాయం స్వీకరించింది, న్యాయ తర్కాన్ని వైశేషికం స్వీకరించింది; ఫలితంగా ఏకీకృత న్యాయ-వైశేషిక సంప్రదాయం ఏర్పడింది. ఈ తరువాతి సంప్రదాయంలో ఈశ్వరుడు శాశ్వత పరమాణువులను చలింపజేసే నిమిత్త కారణం. సూత్రాలు స్వయంగా సృష్టికర్తను ఎంతవరకు బోధిస్తాయనే దానిపై పండితులు చర్చిస్తున్నారు.

ఆరు దర్శనాల సమగ్ర పరిచయం కోసం హిందూ తత్త్వశాస్త్రంలోని ఆరు దర్శనాలు చదవండి.

Advertisement

వారసత్వం

భారతీయ ప్రకృతి తత్త్వశాస్త్ర స్థాపకులలో ఒకరిగా కణాదుడిని గౌరవిస్తారు; వైశేషిక పదార్థాలు భారతీయ తర్కం, వ్యాకరణం, తత్త్వమీమాంసలలో శతాబ్దాల చర్చను ప్రభావితం చేశాయి.

ప్రముఖ హిందువులు విభాగంలో మరిన్ని ఆలోచనాపరుల గురించి చదవండి: పాణిని, ఆర్యభటుడు, వరాహమిహిరుడు, ప్రాచీన భారత శాస్త్రవేత్తల సమీక్ష.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

కణాదుడు ఎవరు?

హిందూ తత్త్వశాస్త్రంలోని వైశేషిక దర్శనానికి మూల గ్రంథమైన వైశేషిక సూత్రాలను రచించారని సంప్రదాయం చెప్పే మహర్షి.

కణాదుడు ఎప్పుడు జీవించారు?

ఆయన కాలం అనిశ్చితం. పండితులు ఆయనను క్రీ.పూ. 6వ, 2వ శతాబ్దాల మధ్య ఉంచుతారు; వైశేషిక సూత్రాలు సుమారు క్రీ.పూ. 200 నుండి సామాన్య శకం ప్రారంభం మధ్య తుది రూపం పొందాయని భావిస్తారు.

వైశేషికంలో పరమాణువు అంటే ఏమిటి?

భూమి, జలం, అగ్ని లేదా వాయువు యొక్క అతి చిన్న కణం: భాగాలు లేనిది, శాశ్వతమైనది, కంటికి కనిపించనిది; అనుమానం ద్వారా మాత్రమే తెలుసుకోగలిగేది.

కణాదుడు అణువును కనుగొన్నారా?

తాత్విక తర్కం ద్వారా ఆయన తొలి వ్యవస్థీకృత అణు సిద్ధాంతాలలో ఒకదానిని ప్రతిపాదించారు. ఇది ప్రయోగాల ద్వారా స్థాపించబడిన ఆధునిక భౌతిక, రసాయన శాస్త్రాల అణువు కాదు.

వైశేషిక పదార్థాలు ఏవి?

ద్రవ్యం, గుణం, కర్మ, సామాన్యం, విశేషం, సమవాయం; తరువాతి రచయితలు అభావాన్ని ఏడవదిగా చేర్చారు.

ఆధారాలు

  • Vaisheshika Sutra 1.1.1–2 (opening sutras), as cited in the scholarly literature.
  • B. K. Matilal, Nyaya-Vaisesika (A History of Indian Literature, Harrassowitz, 1977), on dating, as cited in Wikipedia, "Kanada (philosopher)" (consulted 20 November 2026).
  • INFLIBNET e-PG Pathshala, Indian Philosophy, module "Vaiśeṣika" (ebooks.inflibnet.ac.in), on the categories, atoms, Prashastapada and Nyaya.
  • Wikipedia, "Vaisheshika Sutra" (consulted 20 November 2026), on its structure, manuscripts and commentaries.

చివరి నవీకరణ: 20 నవంబర్ 2026