వసిష్ఠ మహర్షి (వశిష్ఠుడు అని కూడా అంటారు) హిందూ సంప్రదాయంలో అత్యంత గౌరవనీయమైన మహర్షులలో ఒకరు. ఋగ్వేదంలోని ఏడవ మండలం ఆయనకు, ఆయన కుటుంబానికి ఆపాదించబడింది. రామాయణం ఆయనను శ్రీరాముని ఇక్ష్వాకు వంశానికి కులపురోహితుడిగా, గురువుగా చూపిస్తుంది. సప్తర్షులలో ఆయన ఒకరు; ఆయన భార్య అరుంధతి పతివ్రతకు ఆదర్శంగా నిలుస్తారు. ఈ వ్యాసం వేద గ్రంథాలు ఆయనకు ఆపాదించేది, ఇతిహాసాలు, పురాణాలు పవిత్ర కథగా చెప్పేది, చరిత్రకారులు చెప్పగలిగేది వేరువేరుగా చూపిస్తుంది.

ఒక్క చూపులో

అంశంవివరాలు
పేరువసిష్ఠుడు (వాడుకలో వశిష్ఠుడు, వసిష్టుడు)
కాలంవైదిక కాలం. చారిత్రక తేదీలు లేవు; ఋగ్వేదాన్ని సాధారణంగా సుమారు క్రీ.పూ. 1500–1000 మధ్య కాలానికి చెందినదిగా భావిస్తారు
భార్యఅరుంధతి
వైదిక ఆపాదనఋగ్వేద 7వ మండలం, వసిష్ఠుల "కుటుంబ మండలం"
ఋగ్వేదంలో పాత్రభరత రాజు సుదాసుని కవి-పురోహితుడు
ఇతిహాసాలలోరామాయణంలో ఇక్ష్వాకు (రఘు) వంశ కులపురోహితుడు, గురువు
ఆయన పేరుతో ముడిపడిన గ్రంథాలువసిష్ఠ ధర్మసూత్రం; చాలా తరువాతి యోగ వాసిష్ఠం

వేదాలలో వసిష్ఠుడు

ఋగ్వేదంలో ఆరు "కుటుంబ మండలాలు" (2 నుండి 7 వరకు) ఉన్నాయి; ఒక్కొక్కటి ఒక పురోహిత కుటుంబం చుట్టూ సంకలనం చేయబడింది. 104 సూక్తాలు గల 7వ మండలం వసిష్ఠుడికి, ఆయన వంశస్థులకు ఆపాదించబడింది. ఇందులో వరుణుడు, అగ్ని, ఇంద్రుడు, ఉషస్సు (ఉదయ దేవత) పై అనేక సూక్తాలు ఉన్నాయి.

Advertisement
  • సుదాసుడు, దాశరాజ్ఞ యుద్ధం: 7వ మండలంలోని అనేక సూక్తాలు, ముఖ్యంగా 7.18, పది రాజుల కూటమిపై భరత రాజు సుదాసుడు సాధించిన విజయాన్ని కీర్తిస్తాయి; వసిష్ఠుడిని సుదాసుని పురోహితుడిగా చూపిస్తాయి. నిజమైన తెగల సంఘర్షణ జ్ఞాపకాన్ని నిలుపుకొని ఉండే అతి కొద్ది ఋగ్వేద సంఘటనలలో ఈ యుద్ధం ఒకటని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.
  • ఆయన జన్మ: 7.33 సూక్తం మిత్రావరుణుల నుండి, అప్సరస ఊర్వశి నుండి వసిష్ఠుడి జన్మను వర్ణిస్తుంది; అగస్త్యుడు ఆయనను ఆయన ప్రజల వద్దకు తీసుకువచ్చాడని చెబుతుంది. తరువాతి సంప్రదాయం ఆయనను "మిత్రావరుణుల కుమారుడు" అనే అర్థంలో మైత్రావరుణి అని పిలుస్తుంది.

వైదిక ఆపాదన అంటే ఈ సూక్తాల ద్రష్టలుగా ఆయనను, ఆయన కుటుంబాన్ని సంప్రదాయం గుర్తుంచుకుంటుందని అర్థం; అది ఆధునిక అర్థంలో వ్యక్తిగత రచయితత్వ ప్రకటన కాదు.

Advertisement

రామాయణం, పురాణాలలో వసిష్ఠుడు (సంప్రదాయం)

ఇక్ష్వాకుల గురువు

రామాయణంలో వసిష్ఠుడు అయోధ్య రాజుల కులగురువు (కులపురోహితుడు, ఆచార్యుడు). దశరథ మహారాజుకు సలహాలిస్తారు, రాముడికి, ఆయన ముగ్గురు సోదరులకు నామకరణం చేసి విద్య నేర్పుతారు; వనవాసం నుండి రాముడు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత ఆయన పట్టాభిషేకానికి అధ్యక్షత వహిస్తారు. ఇక్ష్వాకు వంశ రామాయణ వంశవృక్షం చూడండి.

కామధేనువు, విశ్వామిత్రుడు

వసిష్ఠుడి గురించి అత్యంత ప్రసిద్ధమైన కథ, తరువాత విశ్వామిత్ర మహర్షిగా మారిన కౌశిక మహారాజుతో ఆయన సంఘర్షణ. రామాయణంలో (బాలకాండ) రాజు వసిష్ఠుడి ఆశ్రమానికి వచ్చి, కోరినది ఇచ్చే గోవు శబల (మహాభారతంలో కామధేనువు కుమార్తె నందిని) తన సైన్యమంతటికీ భోజనం పెట్టడం చూస్తాడు. ఆ గోవును ఇవ్వమని డిమాండ్ చేస్తాడు; వసిష్ఠుడు నిరాకరిస్తారు; మహర్షి తపోబలం ముందు రాజు సైన్యం ఓడిపోతుంది. గర్వం అణగిన కౌశికుడు దీర్ఘ తపస్సు చేసి చివరకు బ్రహ్మర్షి పదవిని పొందుతాడు; దానిని వసిష్ఠుడే స్వయంగా అంగీకరిస్తారు. ఆధ్యాత్మిక శక్తి రాజశక్తి కంటే గొప్పదనే పాఠంగా ఈ కథను చెబుతారు. మరోవైపు కథను మా విశ్వామిత్ర మహర్షి వ్యాసంలో చదవండి.

Advertisement

అరుంధతి, సప్తర్షులు

వసిష్ఠుడి భార్య అరుంధతి భక్తికి, పాతివ్రత్యానికి ఆదర్శంగా గౌరవించబడుతారు. భారతీయ నక్షత్ర సంప్రదాయంలో సప్తర్షులు సప్తర్షి మండలం (Ursa Major) లోని ఏడు ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రాలు; వాటిలో ఒకటిని వసిష్ఠుడిగా, దాని పక్కనే ఉన్న మసక నక్షత్రాన్ని అరుంధతిగా గుర్తిస్తారు. అనేక హిందూ వివాహాలలో దంపతులకు అరుంధతి నక్షత్రాన్ని చూపించడం వివాహానికి ఆశీర్వాదంగా భావిస్తారు.

వసిష్ఠుడితో ముడిపడిన గ్రంథాలు

గ్రంథంఅది ఏమిటికాలం (పండితుల అంచనా)
ఋగ్వేద 7వ మండలంవసిష్ఠ కుటుంబ సూక్తాలుఋగ్వేదం క్రీ.పూ. సుమారు 1500–1000
వసిష్ఠ ధర్మసూత్రంధర్మం (న్యాయం, ఆచారం) పై గ్రంథం; తొలి ధర్మసూత్రాలలో ఒకటిక్రీ.పూ. సుమారు 300–100
యోగ వాసిష్ఠంవసిష్ఠుడు రాముడికి బోధించే సుదీర్ఘ తాత్విక సంభాషణమధ్యయుగం; అంచనాలు క్రీ.శ. 6వ–7వ శతాబ్దం నుండి 14వ శతాబ్దం వరకు ఉన్నాయి; దీని ప్రస్తుత రూపాన్ని చాలామంది పండితులు 10వ–14వ శతాబ్దాల మధ్య ఉంచుతారు
వసిష్ఠ సంహితఒక యోగ గ్రంథంమధ్యయుగం

ఈ గ్రంథాలు వసిష్ఠుడి పేరు కలిగి ఉన్నాయి, కానీ వీటిని వైదిక ద్రష్టే స్వయంగా రచించాడని చరిత్రకారులు భావించరు.

Advertisement

చరిత్రకారులు ఏం చెప్పగలరు

  • వసిష్ఠులు అనే వైదిక కవి-పురోహిత కుటుంబం ఉండేది; 7వ మండలం వారి సూక్తాలను భద్రపరిచింది. ఒక వసిష్ఠుడు సుదాస మహారాజుకు పురోహితుడిగా ఉన్నాడు.
  • వసిష్ఠ-విశ్వామిత్రుల వైరానికి భరత రాజులకు సేవ చేసే పోటీ అనే చారిత్రక మూలం ఉందా అని పండితులు చాలాకాలంగా చర్చిస్తున్నారు. వైరానికి ఋగ్వేదం లోపల తక్కువ ఆధారం ఉందని, తరువాతి కథలు తరువాతి భావాలను దానిపై ఆరోపిస్తున్నాయని మరికొందరు చెబుతారు.
  • రామాయణ, పురాణ ఘట్టాలు పవిత్ర కథనాలు; వాటికి కాలం నిర్ణయించలేము.
  • వ్యక్తిగా వసిష్ఠుడికి ఏ తేదీలనూ చెప్పలేము.

వారసత్వం

అనేక హిందూ కుటుంబాలు తమ వంశాన్ని ఒక ఋషి నుండి గుర్తించే గోత్రాలలో వసిష్ఠ గోత్రం అత్యంత సాధారణమైన వాటిలో ఒకటి. సప్తర్షులను స్మరించే నిత్య కర్మలలో ఆయన పేరు వస్తుంది; మనస్సు, మోక్షంపై బోధలకు యోగ వాసిష్ఠం నేటికీ విస్తృతంగా చదవబడుతోంది.

Advertisement

ప్రముఖ హిందువులు విభాగంలో మరిన్ని మహర్షుల గురించి చదవండి: అగస్త్య మహర్షి, విశ్వామిత్రుడు, వేద వ్యాసుడు, వాల్మీకి మహర్షి. ఋగ్వేదం నిర్మాణం గురించి కూడా చదవండి.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

ఋగ్వేదంలోని ఏ భాగం వసిష్ఠుడికి ఆపాదించబడింది?

7వ మండలం; ఇది 104 సూక్తాలు గల వసిష్ఠుల కుటుంబ మండలం.

వసిష్ఠుడి భార్య ఎవరు?

అరుంధతి; భక్తికి ఆదర్శంగా గౌరవించబడుతారు. నక్షత్ర సంప్రదాయంలో సప్తర్షి మండలంలో వసిష్ఠ నక్షత్రం పక్కన ఉన్న మసక నక్షత్రం ఆమె.

రామాయణంలో వసిష్ఠుడి పాత్ర ఏమిటి?

అయోధ్య ఇక్ష్వాకు రాజుల కులపురోహితుడు, గురువు; రాముడికి, ఆయన సోదరులకు విద్య నేర్పారు, రాముని పట్టాభిషేకానికి అధ్యక్షత వహించారు.

వసిష్ఠ, విశ్వామిత్రుల మధ్య ఎందుకు వైరం వచ్చింది?

సంప్రదాయ కథ ప్రకారం, కౌశిక మహారాజు (తరువాత విశ్వామిత్రుడు) వసిష్ఠుడి కామధేనువును తీసుకోవాలని ప్రయత్నించి మహర్షి ఆధ్యాత్మిక శక్తి ముందు ఓడిపోయాడు; ఆ శక్తిని తపస్సు ద్వారా పొందాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.

యోగ వాసిష్ఠాన్ని వసిష్ఠుడే రచించారా?

ఈ గ్రంథం వసిష్ఠుడు రాముడికి బోధిస్తున్నట్లుగా ఉంటుంది, కానీ పండితులు దీనిని ఋగ్వేదానికి అనేక శతాబ్దాల తరువాతి మధ్యయుగ కాలానికి చెందినదిగా నిర్ధారిస్తారు.

ఆధారాలు

  • The Rig Veda, mandala 7, including hymns 7.18 and 7.33 (Ralph T. H. Griffith, The Hymns of the Rigveda, 1896, via sacred-texts.com).
  • Valmiki Ramayana, Bala Kanda (the Vasishtha–Vishvamitra episode) and Ayodhya Kanda; Mahabharata, Adi Parva (Nandini).
  • Wikipedia, "Vasishtha", "Rigveda" and "Yoga Vasistha" (consulted 20 November 2026), for the mandala ascription, the dates of the Vasishtha Dharmasutra and Yoga Vasishtha, and the scholarly debate (Witzel; Jamison and Brereton; Chapple; Slaje).

చివరి నవీకరణ: 20 నవంబర్ 2026