అహల్యాబాయి హోల్కర్ (1725–1795) మధ్య భారతంలోని హోల్కర్ రాజ్యమైన మాల్వాను 1767 నుంచి తన మరణం వరకు, దాదాపు మూడు దశాబ్దాలు పాలించారు. చిన్న వయసులోనే భర్తను, ఆ తర్వాత మామగారిని, ఏకైక కుమారుడిని కోల్పోయిన ఆమె రాజ్య బాధ్యతను స్వయంగా చేపట్టారు. నర్మదా తీరంలోని మహేశ్వర్ నుంచి పాలన సాగించి, తన రాజ్యానికి ఎంతో దూరంలోని తీర్థక్షేత్రాల్లోనూ ఆలయాలు, ఘాట్లు, బావులు, ధర్మశాలలు కట్టించారు. వారణాసిలోని కాశీ విశ్వనాథ ఆలయం వాటిలో ఒకటి.

చివరి అప్‌డేట్: 20 నవంబర్ 2026

ఒక్క చూపులో
జననం31 మే 1725, చోండి (చౌండి), జామ్‌ఖేడ్ తాలూకా, అహ్మద్‌నగర్ (ఇప్పుడు అహల్యానగర్) జిల్లా, మహారాష్ట్ర
మరణం13 ఆగస్టు 1795; చాలా మూలాలు ఇండోర్ అని, కొన్ని మహేశ్వర్ అని చెబుతాయి
తండ్రిమాన్‌కోజీ రావ్ షిండే, గ్రామ పెద్ద
భర్తఖండేరావ్ హోల్కర్ (వివాహం 1733; 1754లో మరణం)
సంతానంమాలేరావ్ (1745–1767), ముక్తాబాయి (జననం 1748)
పాలనమాల్వా హోల్కర్ రాజ్యం, డిసెంబర్ 1767 నుంచి 1795 వరకు
రాజధానిమహేశ్వర్, నర్మదా తీరం
ప్రసిద్ధిమాల్వా పరిపాలన; దేశమంతటా ఆలయాలు, ఘాట్లు, ధర్మశాలలు, 1780 నాటి కాశీ విశ్వనాథ ఆలయం సహా

బాల్యం, వివాహం

అహల్యాబాయి 1725 మే 31న మహారాష్ట్రలోని నేటి అహల్యానగర్ (గతంలో అహ్మద్‌నగర్) జిల్లా జామ్‌ఖేడ్ తాలూకాలోని చోండి గ్రామంలో జన్మించారు. ఆమె తండ్రి మాన్‌కోజీ రావ్ షిండే ఆ గ్రామ పెద్ద. భారత ప్రభుత్వం 2025లో ప్రచురించిన వివరణ ప్రకారం ఆయన కూతురికి చదవడం, రాయడం నేర్పారు; ఆ కాలంలో, ఆ నేపథ్యంలోని ఆడపిల్లకు అది అరుదైన విషయం.

Advertisement

మాల్వాను పాలించిన మరాఠా సర్దార్ మల్హార్‌రావ్ హోల్కర్ ఈ బాలికను గమనించి తన కుమారుడు ఖండేరావ్‌తో వివాహం నిశ్చయించారని చెబుతారు. 1733లో, అహల్యాబాయికి సుమారు ఎనిమిదేళ్ల వయసులో, ఆ వివాహం జరిగింది. ఆమె కుమారుడు మాలేరావ్ 1745లో, కుమార్తె ముక్తాబాయి 1748లో జన్మించారు.

వైధవ్యం, మల్హార్‌రావ్ వద్ద శిక్షణ

1754లో నేటి రాజస్థాన్‌లోని కుమ్హేర్ కోట ముట్టడిలో ఖండేరావ్ మరణించారు. ఆమె జీవిత కథనాల ప్రకారం అహల్యాబాయి సతీసహగమనం చేయాలనుకున్నారు, కానీ మల్హార్‌రావ్ ఆమెను వారించారు. ఆ తర్వాత ఆయన ఆమెను రాజ్య వ్యవహారాల్లో భాగస్వామిని చేశారు; ఆయన మార్గదర్శనంలో ఆమె సైనిక, రెవెన్యూ పరిపాలన నేర్చుకున్నారు.

1766లో మల్హార్‌రావ్ మరణించారు. ఆయన తర్వాత మాలేరావ్ గద్దెనెక్కినా, 1767లో, ఏడాది తిరగకముందే, ఆయన కూడా చనిపోయారు. అప్పుడు అహల్యాబాయి పుణెలోని పేష్వాను స్వయంగా రాజ్యాన్ని పాలించేందుకు అనుమతి కోరారు. కొందరు సర్దార్లు స్త్రీ పాలనను వ్యతిరేకించినా, సైన్యం ఆమె వెంట నిలిచింది; పేష్వా అనుమతించారు. 1767 డిసెంబర్‌లో ఆమె మాల్వా పాలన చేపట్టారు.

Advertisement

మాల్వా పాలన

అహల్యాబాయి ఇండోర్‌కు దక్షిణాన నర్మదా తీరంలోని మహేశ్వర్‌ను రాజధానిగా చేసుకున్నారు. హోల్కర్ వంశానికే చెందిన తుకోజీరావ్ హోల్కర్‌ను సేనాధిపతిగా నియమించారు: సైనిక దండయాత్రలు ఆయన బాధ్యత, పౌర పరిపాలన, ఖజానా ఆమె మహేశ్వర్ నుంచి చూసుకునేవారు.

ఆమె పాలన గురించిన కథనాల్లో కొన్ని అంశాలు మళ్లీ మళ్లీ కనిపిస్తాయి:

  • ప్రజా దర్బార్. సామాన్య ప్రజల ఫిర్యాదులు, విన్నపాలు ఆమె క్రమం తప్పకుండా వినేవారు.
  • సాపేక్ష శాంతి. మధ్య భారతంలో ఇతరచోట్ల తరచూ యుద్ధాలు జరుగుతున్న కాలంలో ఆమె పాలనలో మాల్వా స్థిరంగా, సుభిక్షంగా ఉందని చెబుతారు.
  • చేతివృత్తులు, వ్యాపారం. నేతకారులు మహేశ్వర్‌లో స్థిరపడేలా ప్రోత్సహించారు. అక్కడ పెరిగిన చేనేత సంప్రదాయం నేడు మహేశ్వరి చీరలు, వస్త్రాలకు ప్రసిద్ధి.
  • పండితులు, కళాకారులకు ఆదరణ. కవులు, పండితులు, శిల్పులు ఆమె ఆస్థానంలో గౌరవం పొందారు.
  • ఇండోర్. ఆమె పాలనలో ఇండోర్ అభివృద్ధి చెందింది; తర్వాతి కాలంలో అదే హోల్కర్ల రాజధాని అయింది.
Advertisement

పందొమ్మిదో శతాబ్దం తొలినాళ్లలో మాల్వాలో ఆమె పాలన గురించిన సమాచారం సేకరించిన బ్రిటిష్ అధికారి జాన్ మాల్కమ్ తన మెమాయిర్ ఆఫ్ సెంట్రల్ ఇండియా (1823) గ్రంథంలో ఆమె గురించి సుదీర్ఘంగా, ప్రశంసాపూర్వకంగా రాసి, తాను విన్న అత్యంత ఆదర్శ పాలకుల్లో ఒకరిగా పేర్కొన్నారు. ఆమెను తరచూ మాల్వా "తత్వవేత్త రాణి" అని కూడా పిలుస్తారు.

ఈ సంవత్సరాల్లోనూ వ్యక్తిగత జీవితంలో దుఃఖం తప్పలేదు. 1791లో భర్త మరణం తర్వాత ఆమె కుమార్తె ముక్తాబాయి సతీసహగమనం చేశారు; ఆ ఆఘాతం అహల్యాబాయిని తీవ్రంగా కుంగదీసిందని జీవిత చరిత్రకారులు రాశారు.

ఆలయాలు, ఘాట్లు, ధర్మకార్యాలు

అహల్యాబాయిని ఎక్కువగా గుర్తుచేసుకునేది తన రాజ్య సరిహద్దులు దాటి దేశమంతటా ఆమె చేయించిన ధార్మిక, ప్రజోపయోగ పనుల వల్లే. ఆలయాలు, స్నాన ఘాట్లు, బావులు, చెరువులు, ధర్మశాలలు, యాత్రికులకు అన్నసత్రాలు వీటిలో ఉన్నాయి.

Advertisement

ఆమెకు ఆపాదించే ముఖ్యమైన పనులు:

  • కాశీ విశ్వనాథ ఆలయం, వారణాసి. ప్రస్తుత విశ్వనాథ ఆలయం 1780లో ఆమె నిధులతో, పాత ఆలయ స్థలానికి సమీపంలో నిర్మితమైంది. నేడు కాశీ విశ్వనాథ ఆలయ ప్రాంగణంలో అహల్యాబాయి విగ్రహం కూడా ఉంది. ఆలయం గురించి మరింత: కాశీ విశ్వనాథ (ఇంగ్లీష్).
  • సోమనాథ్, గుజరాత్. ప్రభాస్ పాటన్‌లోని పాత సోమనాథ ఆలయం, స్థానికులు ఇప్పటికీ అహల్యాబాయి ఆలయం అని పిలిచేది, ఆమె కట్టించినదిగా చెబుతారు.
  • విష్ణుపాద ఆలయం, గయ. గయలోని ప్రస్తుత విష్ణుపాద ఆలయాన్ని బిహార్ పర్యాటక శాఖ 1787 నాటిదిగా పేర్కొంటూ, దాని నిర్మాణాన్ని ఆమెకు ఆపాదిస్తుంది.
  • మహేశ్వర్. నర్మదా ఒడ్డున మహేశ్వర్ ఘాట్లు, ఆలయాలు, కోట ప్రాంగణం ఆమె పాలనతో గాఢంగా ముడిపడి ఉన్నాయి.
  • ఇతర క్షేత్రాలు. హరిద్వార్, ద్వారక, రామేశ్వరం, ఉజ్జయిని, ఓంకారేశ్వర్, బదరీనాథ్ వంటి క్షేత్రాల్లోనూ ఘాట్లు, ఆలయాలు, ధర్మశాలలు లేదా అన్నసత్రాలు కట్టించిన ఘనతను మూలాలు ఆమెకు ఇస్తాయి.
Advertisement

మూలాల జాబితాలు కొంత భిన్నంగా ఉంటాయి; సంప్రదాయంగా ఆమె పేరుతో ముడిపడిన కొన్ని నిర్మాణాల కాలాన్ని నిర్ధారించడం కష్టం. ఈ కట్టడాలపై వివరమైన వ్యాసం: అహల్యాబాయి హోల్కర్ ఆలయ వాస్తు వారసత్వం (ఇంగ్లీష్).

మరణం

అహల్యాబాయి 1795 ఆగస్టు 13న సుమారు డెబ్బై ఏళ్ల వయసులో కన్నుమూశారు. దేవి అహల్యా విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురించిన పరిచయం సహా చాలా మూలాలు మరణ స్థలం ఇండోర్ అని చెబుతాయి; కొన్ని కథనాలు మహేశ్వర్ అంటాయి. ఆమె తర్వాత తుకోజీరావ్ హోల్కర్ హోల్కర్ రాజ్యానికి అధిపతి అయ్యారు.

వారసత్వం, ప్రదేశాలు

మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్‌లలో అహల్యాబాయిని ఎంతో గౌరవిస్తారు; ఆమెను తరచూ పుణ్యశ్లోక, లోకమాత అని పిలుస్తారు.

  • మహేశ్వర్ ఆమెతో అత్యంత దగ్గరగా ముడిపడిన ప్రదేశం: నర్మదా ఘాట్లు, కోట, రాజభవన ప్రాంగణం, చేనేత సంప్రదాయం.
  • ఇండోర్ విశ్వవిద్యాలయం పేరు దేవి అహల్యా విశ్వవిద్యాలయం; నగర విమానాశ్రయం దేవి అహల్యాబాయి హోల్కర్ విమానాశ్రయం.
  • అహల్యానగర్. 2024లో, మార్చిలో మహారాష్ట్ర మంత్రివర్గం, అక్టోబర్‌లో కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఆమోదం తర్వాత, ఆమె జన్మస్థల ప్రాంతమైన అహ్మద్‌నగర్ పేరును ఆమె గౌరవార్థం అహల్యానగర్‌గా మార్చారు.
  • స్మారకాలు. 2025 మే 31న ఆమె 300వ జయంతి సందర్భంగా భారత ప్రభుత్వం స్మారక తపాలా బిళ్ల, 300 రూపాయల ప్రత్యేక నాణెం విడుదల చేసింది.
Advertisement

ఆమె మే నెలలో జన్మించిన ప్రముఖ హిందువుల జాబితాలో, ఆలయాలు నిర్మించిన హిందూ రాజులు, రాణుల వ్యాసంలో కూడా ఉన్నారు.

కాలక్రమం

  • 1725: మే 31న చోండి, జామ్‌ఖేడ్ (మహారాష్ట్ర)లో జననం.
  • 1733: మల్హార్‌రావ్ హోల్కర్ కుమారుడు ఖండేరావ్‌తో వివాహం.
  • 1745: కుమారుడు మాలేరావ్ జననం.
  • 1748: కుమార్తె ముక్తాబాయి జననం.
  • 1754: కుమ్హేర్ ముట్టడిలో ఖండేరావ్ మరణం.
  • 1766: మల్హార్‌రావ్ హోల్కర్ మరణం; మాలేరావ్ వారసుడయ్యారు.
  • 1767: మాలేరావ్ మరణం; డిసెంబర్‌లో అహల్యాబాయి మాల్వా పాలన చేపట్టారు.
  • 1780: ఆమె నిధులతో వారణాసిలో కాశీ విశ్వనాథ ఆలయ నిర్మాణం.
  • 1791: కుమార్తె ముక్తాబాయి మరణం.
  • 1795: ఆగస్టు 13న మరణం.
  • 2025: 300వ జయంతి; స్మారక తపాలా బిళ్ల, 300 రూపాయల నాణెం.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

అహల్యాబాయి హోల్కర్ ఎవరు?

1767 నుంచి 1795 వరకు మధ్య భారతంలోని హోల్కర్ రాజ్యమైన మాల్వాను నర్మదా తీరంలోని మహేశ్వర్ నుంచి పాలించిన రాణి. ఆమె పరిపాలనకు, దేశమంతటా కట్టించిన ఆలయాలు, ఘాట్లు, ధర్మశాలలకు ఆమెను గుర్తుచేసుకుంటారు.

అహల్యాబాయి హోల్కర్ ఎప్పుడు, ఎక్కడ జన్మించారు?

1725 మే 31న, మహారాష్ట్రలోని నేటి అహల్యానగర్ (గతంలో అహ్మద్‌నగర్) జిల్లా జామ్‌ఖేడ్ తాలూకాలోని చోండి గ్రామంలో.

అహల్యాబాయి మాల్వా పాలకురాలు ఎలా అయ్యారు?

భర్త ఖండేరావ్ (1754), మామ మల్హార్‌రావ్ (1766), కుమారుడు మాలేరావ్ (1767) మరణాల తర్వాత ఆమె స్వయంగా పాలించేందుకు పేష్వా అనుమతి కోరారు. సైన్యం మద్దతుతో 1767 డిసెంబర్‌లో పాలన చేపట్టారు.

కాశీ విశ్వనాథ ఆలయాన్ని అహల్యాబాయి హోల్కర్ కట్టించారా?

వారణాసిలోని ప్రస్తుత కాశీ విశ్వనాథ ఆలయం 1780లో ఆమె నిధులతో నిర్మితమైంది. నేడు ఆలయ ప్రాంగణంలో ఆమె విగ్రహం కూడా ఉంది.

అహల్యాబాయి రాజధాని ఏది?

ఇండోర్‌కు దక్షిణాన నర్మదా తీరంలోని మహేశ్వర్. అక్కడి ఘాట్లు, కోట, చేనేత ఆమె పాలనతో ముడిపడి ఉన్నాయి.

అహల్యాబాయి హోల్కర్ ఎప్పుడు మరణించారు?

1795 ఆగస్టు 13న, సుమారు డెబ్బై ఏళ్ల వయసులో. చాలా మూలాలు మరణ స్థలం ఇండోర్ అని, కొన్ని మహేశ్వర్ అని చెబుతాయి.

మూలాలు

  • పత్రికా సమాచార కార్యాలయం (PIB), భారత ప్రభుత్వం, "Lokmata Devi Ahilyabai Holkar: The Warrior, The Reformer, The Rajmata" (31 మే 2025)
  • దేవి అహల్యా విశ్వవిద్యాలయం, ఇండోర్, "Rani Ahilyabai Holkar", dauniv.ac.in/ahilyabai
  • బిహార్ పర్యాటక శాఖ, బిహార్ ప్రభుత్వం, "Vishnupad Temple", tourism.bihar.gov.in
  • జాన్ మాల్కమ్, A Memoir of Central India, including Malwa and Adjoining Provinces (1823), History Today వ్యాసం "Death of a Philosopher Queen" ద్వారా
  • డెక్కన్ హెరాల్డ్ (అక్టోబర్ 2024), స్క్రోల్.ఇన్ (మార్చి 2024): అహ్మద్‌నగర్ పేరును అహల్యానగర్‌గా మార్చడంపై వార్తలు

సంబంధిత: ప్రముఖ హిందువులు · ఆలయాలు నిర్మించిన హిందూ రాజులు, రాణులు · రాణి దుర్గావతి · రాణి లక్ష్మీబాయి