వరాహమిహిరుడు: ఉజ్జయిని ఖగోళ శాస్త్రవేత్త, పంచసిద్ధాంతిక, బృహత్సంహిత రచయిత
వరాహమిహిరుడు ఉజ్జయిని చుట్టూ ఉన్న అవంతి ప్రాంతంలో పనిచేసిన 6వ శతాబ్దపు ఖగోళ శాస్త్రవేత్త, గణిత శాస్త్రవేత్త, జ్యోతిష్కుడు. ఆయన రచించిన పంచసిద్ధాంతిక భారతీయ ఖగోళ శాస్త్రంలోని ఐదు పూర్వ సిద్ధాంతాలను సంక్షిప్తంగా వివరిస్తుంది; వాటిలో కొన్ని ఆయన సారాంశం ద్వారా మాత్రమే మనకు మిగిలాయి. ఆయన బృహత్సంహిత ఖగోళం
వరాహమిహిరుడు ఉజ్జయిని చుట్టూ ఉన్న అవంతి ప్రాంతంలో పనిచేసిన 6వ శతాబ్దపు ఖగోళ శాస్త్రవేత్త, గణిత శాస్త్రవేత్త, జ్యోతిష్కుడు. ఆయన రచించిన పంచసిద్ధాంతిక భారతీయ ఖగోళ శాస్త్రంలోని ఐదు పూర్వ సిద్ధాంతాలను సంక్షిప్తంగా వివరిస్తుంది; వాటిలో కొన్ని ఆయన సారాంశం ద్వారా మాత్రమే మనకు మిగిలాయి. ఆయన బృహత్సంహిత ఖగోళం, శకునాలు, వాతావరణం, వాస్తు, రత్నాలు మొదలైన అనేక విషయాలపై ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వం లాంటి గ్రంథం. జాతకంపై ఆయన గ్రంథాలు, ముఖ్యంగా బృహజ్జాతకం, భారతీయ జ్యోతిషంలో నేటికీ ప్రామాణిక గ్రంథాలు. చాలామంది ప్రాచీన రచయితల లాగే ఆయన వ్యక్తిగత వివరాలు కొద్దిగానే వదిలారు; ఆయన కాలం పరోక్ష ఆధారాలపై ఆధారపడి ఉంది.
ఒక్క చూపులో
| అంశం | వివరాలు |
|---|---|
| పేరు | వరాహమిహిరుడు |
| జీవించిన కాలం | క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం; తరచుగా క్రీ.శ. సుమారు 505–587 అని చెబుతారు (రెండు తేదీలూ పరోక్షమైనవి) |
| తండ్రి | ఆదిత్యదాసుడు; బహుశా ఆయనే వరాహమిహిరుడికి జ్యోతిషం నేర్పారు |
| ప్రాంతం | అవంతి (ఉజ్జయిని పరిసరాలు); కపిత్థకంలో విద్యాభ్యాసం, దాని స్థానం అనిశ్చితం |
| ప్రధాన గ్రంథాలు | పంచసిద్ధాంతిక; బృహత్సంహిత; బృహజ్జాతకం; లఘుజాతకం; వివాహం, ప్రయాణాలపై గ్రంథాలు |
| ప్రసిద్ధి | ఐదు ఖగోళ సిద్ధాంతాల సారాంశం; జ్యా పట్టికలు, త్రికోణమితి సంబంధాలు; 4×4 మాయా చతురస్రం; సంయోగాలు (కాంబినేషన్లు) |
జీవితం, కాలం
తన తండ్రి ఆదిత్యదాసుడు ("సూర్యుని సేవకుడు") అని, తాను కపిత్థకంలో విద్య నేర్చుకున్నానని వరాహమిహిరుడు చెబుతారు. కపిత్థకం బహుశా ఆయన జన్మస్థలం, కానీ దాని స్థానం తెలియదు: ఒక అభిప్రాయం దానిని ఉజ్జయిని సమీపంలోని కాయథగా, మరొకటి ఉత్తరప్రదేశ్లోని సంకిస్సగా గుర్తిస్తుంది. ఆయన తనను అవంతికుడు ("అవంతికి చెందినవాడు") అని పిలుచుకుంటారు. ఆయన ఆ ప్రాంతంలోనే పనిచేశారని చరిత్రకారులు అంగీకరిస్తారు; ఆయన ఉనికి ఉజ్జయిని ఖగోళ శాస్త్ర సంప్రదాయాన్ని భారతదేశంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన వాటిలో ఒకటిగా నిలిపింది. తరువాత బ్రహ్మగుప్తుడు కూడా ఈ సంప్రదాయంతో ముడిపడ్డారు.
ఆయన కాలం పరోక్ష ఆధారాల నుండి వస్తుంది:
- పంచసిద్ధాంతిక శక సంవత్సరం 427ను పేర్కొంటుంది; ఇది క్రీ.శ. 505కి సమానం. చాలామంది పండితులు దీనిని ఆ గ్రంథంలోని గణనల ప్రారంభ బిందువుగా లేదా గ్రంథం ప్రారంభించిన సమయంగా చదువుతారు; కొందరు దానిని ఆయన జన్మ సంవత్సరంగా భావించారు.
- మాక్ట్యూటర్ (MacTutor) గణిత చరిత్ర వంటి కొన్ని ప్రామాణిక ఆధారాలు పంచసిద్ధాంతికను క్రీ.శ. 575కి చెందినదిగా నిర్ధారిస్తాయి.
- క్రీ.శ. 587 మరణ తేదీ, అనేక శతాబ్దాల తర్వాత జీవించిన, బ్రహ్మగుప్తుడి *ఖండఖాద్యకం*పై వ్యాఖ్యానం రాసిన అమరాజు నుండి వస్తుంది; కొందరు పండితులు దీనిని సందేహిస్తారు.
కాబట్టి సాధారణంగా చెప్పే సుమారు క్రీ.శ. 505 నుండి 587 వరకు అనే తేదీలను ఉజ్జాయింపుగా చదవాలి. ఆయన క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దంలో పనిచేశారన్నది మాత్రం నిశ్చయం.
పంచసిద్ధాంతిక
పంచసిద్ధాంతిక ("ఐదు సిద్ధాంతాలు") ఆయన కాలంలో ప్రచారంలో ఉన్న ఐదు ఖగోళ వ్యవస్థలను సంక్షిప్తంగా వివరించి పోల్చుతుంది:
- సూర్య సిద్ధాంతం, దీనిని ఆయన అత్యంత ఖచ్చితమైనదిగా భావించారు;
- రోమక సిద్ధాంతం, గ్రీకు (రోమన్ కాలపు) ఖగోళ శాస్త్రం ఆధారంగా;
- పౌలిశ సిద్ధాంతం;
- వసిష్ఠ సిద్ధాంతం;
- పైతామహ సిద్ధాంతం, అన్నిటికంటే ప్రాచీనమైనది, తక్కువ ఖచ్చితమైనది.
ఈ పాత గ్రంథాలలో అనేకం లభ్యం కానందువల్ల, భారతీయ ఖగోళ శాస్త్ర చరిత్రకు పంచసిద్ధాంతిక కీలక ఆధారం. ఇది దశాంశ స్థాన-విలువ పద్ధతిని, జ్యా పట్టికలను ఉపయోగిస్తుంది; వరాహమిహిరుడు పాత పద్ధతులను మెరుగుపరచడం ఇందులో కనిపిస్తుంది. ఆయనకు గ్రీకు ఖగోళ శాస్త్రం బాగా తెలుసు: ఆయన గ్రంథాలు సుమారు మూడు డజన్ల సంస్కృతీకరించిన గ్రీకు సాంకేతిక పదాలను ఉపయోగిస్తాయి; గ్రీకులను (యవనులను) శాస్త్రాలలో బాగా శిక్షణ పొందినవారిగా ఆయన ప్రశంసిస్తారు. పాత సిద్ధాంతాలు బాబిలోనియన్, గ్రీకు నమూనాలపై ఎంతవరకు, భారతీయ మెరుగుదలపై ఎంతవరకు ఆధారపడ్డాయనే దానిపై చరిత్రకారులు ఇంకా చర్చిస్తున్నారు.
బృహత్సంహిత
బృహత్సంహిత ("గొప్ప సంకలనం") సుమారు వంద అధ్యాయాల గ్రంథం (సాధారణ ఆధునిక లెక్కలో 106; గ్రంథం స్వయంగా 100 అని చెబుతుంది). సూర్య చంద్ర గ్రహాల గమనాలు, గ్రహణాలు, తోకచుక్కలు, వాతావరణం, వర్షపాతం సూచనలు, వ్యవసాయం, ఇళ్ళు, ఆలయాల నిర్మాణం, విగ్రహాల తయారీ, రత్నాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, మనుషులు, జంతువుల నుండి శకునాలు చదవడం వంటివి ఇందులో ఉన్నాయి. 6వ శతాబ్దపు భారతదేశంలోని దైనందిన జ్ఞానానికి, విశ్వాసాలకు ఇది అత్యంత సంపన్నమైన ఆధారాలలో ఒకటి.
ఇందులోని రెండు గణిత భాగాలు ప్రసిద్ధమైనవి:
- సంయోగాలు: సుగంధ ద్రవ్యాల మిశ్రమాల గురించి చర్చిస్తూ, సాధ్యమయ్యే సంయోగాల సంఖ్యను పాస్కల్ త్రిభుజానికి సమానమైన పద్ధతిలో, పాస్కల్కు శతాబ్దాల ముందే ఆయన పట్టికగా ఇస్తారు.
- మాయా చతురస్రం: 4×4 పాన్డయాగనల్ మాయా చతురస్రాన్ని ఇస్తారు; నాలుగవ క్రమంలో కాలం నిర్ధారించగలిగే అత్యంత పురాతన మాయా చతురస్రంగా చరిత్రకారులు దీనిని వర్ణిస్తారు.
గణితం, ఖగోళ శాస్త్రం
ఆధునిక సూత్రాలైన sin x = cos(90° − x), sin²x + cos²x = 1, sin²x = ½(1 − cos 2x) లకు సమానమైన సంబంధాలను వరాహమిహిరుడు ఇచ్చారు. మెరుగైన అంతర్వేశన (ఇంటర్పోలేషన్) పద్ధతులతో ఆర్యభటుడి పట్టికల కంటే ఖచ్చితమైన జ్యా పట్టికలను కూడా రూపొందించారు. ఇవి ఖగోళ గణనలకు సాధనాలు; ఆధునిక అర్థంలోని నైరూప్య త్రికోణమితి కాదు.
జాతక గ్రంథాలు (జ్యోతిషం)
సాంప్రదాయిక జ్యోతిషంలోని మూడు శాఖలపైనా ఆయన రాశారు: గణిత ఖగోళం, జాతకం, శకునాలు. ఆయన జాతక గ్రంథాలలో బృహజ్జాతకం (జన్మ జాతకంపై), దాని సంక్షిప్త రూపం లఘుజాతకం, వివాహంపై (వివాహ పటలం), ప్రయాణాలపై (బృహద్యాత్ర, యోగయాత్ర) గ్రంథాలు ఉన్నాయి. భారతీయ జ్యోతిష అభ్యాసకులు బృహజ్జాతకాన్ని నేటికీ అధ్యయనం చేస్తున్నారు.
"నవరత్నాల" గాథ
విక్రమాదిత్య మహారాజు ఆస్థానంలోని తొమ్మిది రత్నాలైన నవరత్నాలలో, కాళిదాసుతో పాటు, వరాహమిహిరుడిని కూడా ఒక ప్రజాదరణ పొందిన సంప్రదాయం చేర్చుతుంది. ఇది జ్యోతిర్విదాభరణం అనే తరువాతి గ్రంథం నుండి వచ్చింది; పండితులు దానిని కాళిదాసు పేరుతో తప్పుగా ఆపాదించబడిన చాలా తరువాతి రచనగా పరిగణిస్తారు. వరాహమిహిరుడు, కాళిదాసు సమకాలికులని చరిత్రకారులు అంగీకరించరు; కాబట్టి ఈ గాథను చరిత్రగా కాక సంప్రదాయంగా చదవాలి.
వారసత్వం
ఐదు సిద్ధాంతాలపై వరాహమిహిరుడి సారాంశం లేకపోతే కనుమరుగై ఉండే భారతీయ ఖగోళ శాస్త్రపు ఒక దశను భద్రపరిచింది; ఆయన బృహత్సంహిత ఆయన కాలపు విద్యకు ఒక కిటికీ; ఆయన జాతక గ్రంథాలు జ్యోతిషంలో ప్రామాణికంగా నిలిచాయి. గొప్ప భారతీయ ఖగోళ శాస్త్రవేత్తల వరుసలో ఆయన ఆర్యభటుడు (జననం క్రీ.శ. 476), బ్రహ్మగుప్తుడు (7వ శతాబ్దం) మధ్య నిలుస్తారు.
ప్రముఖ హిందువులు విభాగంలో మరిన్ని చదవండి: రెండవ భాస్కరుడు, కణాదుడు, ప్రాచీన భారత శాస్త్రవేత్తల సమీక్ష.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
వరాహమిహిరుడు ఎప్పుడు జీవించారు?
క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దంలో. సాధారణంగా ఆయనను సుమారు క్రీ.శ. 505–587 కాలానికి చెందినవారిగా చెబుతారు, అయితే రెండు తేదీలూ పరోక్ష ఆధారాల నుండి వచ్చినవి.
పంచసిద్ధాంతిక అంటే ఏమిటి?
ఆయన కాలంలోని ఐదు ఖగోళ వ్యవస్థలను సంక్షిప్తంగా వివరించే గ్రంథం: సూర్య, రోమక, పౌలిశ, వసిష్ఠ, పైతామహ సిద్ధాంతాలు.
బృహత్సంహితలో ఏముంటుంది?
గ్రహాలు, గ్రహణాలు, వాతావరణం, వ్యవసాయం, వాస్తు, విగ్రహాలు, రత్నాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, శకునాలపై ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వం లాంటి గ్రంథం.
వరాహమిహిరుడు విక్రమాదిత్యుడి నవరత్నాలలో ఒకరా?
అది చాలా తరువాతి గ్రంథం నుండి వచ్చిన ప్రజాదరణ పొందిన సంప్రదాయం. చరిత్రకారులు దానిని అంగీకరించరు; ఆయన కాళిదాసుకు సమకాలికుడు కాదు.
గణితానికి వరాహమిహిరుడి కృషి ఏమిటి?
త్రికోణమితి సంబంధాలు, మరింత ఖచ్చితమైన జ్యా పట్టికలు, పాస్కల్ త్రిభుజానికి సమానమైన సంయోగాల పట్టిక, 4×4 మాయా చతురస్రం.
ఆధారాలు
- J. J. O'Connor and E. F. Robertson, "Varahamihira", MacTutor History of Mathematics, University of St Andrews.
- Wikipedia, "Varāhamihira" (consulted 20 November 2026), for his father, Kapitthaka, the dates and their sources, the works list, the Greek terms and the Jyotirvidabharana.
- Wikipedia, "Pancha-siddhantika" and "Brihat Samhita" (consulted 20 November 2026), for the Shaka 427 date and the chapter count.
చివరి నవీకరణ: 20 నవంబర్ 2026
కుటుంబం, స్నేహితులతో షేర్ చేయండి
WhatsAppలో పంపండి, పోస్ట్ చేయండి లేదా లింక్ కాపీ చేయండి.
ప్రముఖ హిందువులు: మరిన్ని వ్యాసాలు
- సోదరి నివేదిత: స్వామి వివేకానంద శిష్యురాలు మార్గరెట్ నోబుల్
- శివగంగ రాణి వేలు నాచియార్: అజ్ఞాతవాసం, పునరాగమనం, వారసత్వం
- విశ్వామిత్ర మహర్షి: కౌశిక మహారాజు నుండి బ్రహ్మర్షి వరకు, గాయత్రీ మంత్ర ద్రష్ట
- వసిష్ఠ మహర్షి: ఏడవ మండల ద్రష్ట, ఇక్ష్వాకుల కులగురువు
- అగస్త్య మహర్షి: ఋగ్వేదం, ఇతిహాసాలు, తమిళ దక్షిణాదికి చెందిన ఋషి
- రామానుజాచార్యులు: జీవితం, విశిష్టాద్వైతం, వారసత్వం
ప్రముఖ హిందువులు నుంచి మరిన్ని
- అమెరికాలో స్వామి వివేకానంద: 1893 చికాగో, ఆ తరువాత
- రామకృష్ణ జయంతి: తేదీ, చరిత్ర, ఆచరణ
- శంకరాచార్యులు, చండాలుడు: మనీషా పంచకం వెనుక కథ
- శంకర జయంతి: తేదీ, చరిత్ర, ఆచరణ
- సత్య సాయి బాబా భజనలు: చరిత్ర, ఆచరణ, ఎలా పాల్గొనాలి
