జిజాబాయి (1598–1674), మహారాష్ట్రలో రాజమాత జిజావు లేదా జిజామాతగా గౌరవం పొందిన ఆమె, మరాఠా రాజ్య స్థాపకుడు ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ తల్లి. సింద్‌ఖేడ్ రాజాలోని జాధవ్ కుటుంబంలో జన్మించి, మరాఠా సర్దార్ షాహాజీ భోసలేను వివాహమాడిన ఆమె, భర్త దక్షిణాన దక్కన్ సుల్తానుల సేవలో ఉండగా పుణెలో బాల శివాజీని పెంచారు. 1674 జూన్‌లో రాయగఢ్‌లో కుమారుడి పట్టాభిషేకాన్ని చూసిన ఆమె, రెండు వారాలు తిరగకముందే కన్నుమూశారు.

చివరి అప్‌డేట్: 20 నవంబర్ 2026

ఒక్క చూపులో
ఇతర పేర్లురాజమాత జిజావు, జిజామాత, జిజావు మాసాహెబ్
జననం12 జనవరి 1598 (బుల్ఢానా జిల్లా యంత్రాంగం ఇచ్చిన తేదీ), సింద్‌ఖేడ్ రాజా, నేటి బుల్ఢానా జిల్లా, మహారాష్ట్ర
మరణం17 జూన్ 1674, పాచాడ్, రాయగఢ్ కోట సమీపం
తండ్రిలఖూజీ జాధవ్, నిజాంషాహీ (అహ్మద్‌నగర్) ఆస్థాన సర్దార్
భర్తషాహాజీ భోసలే (మరణం 1664)
కుమారులుశంభాజీ (పెద్ద కుమారుడు), శివాజీ
ప్రసిద్ధిపుణెలో శివాజీ పెంపకం; 1666లో శివాజీ ఆగ్రా వెళ్లినప్పుడు రాజ్య వ్యవహారాల పర్యవేక్షణ
కాలంపదిహేడో శతాబ్దపు దక్కన్

సింద్‌ఖేడ్ రాజాలో బాల్యం

జిజాబాయి నేటి మహారాష్ట్రలోని బుల్ఢానా జిల్లా సింద్‌ఖేడ్ రాజాలో జన్మించారు. జిల్లా యంత్రాంగం ఆమె జన్మతేదీని 1598 జనవరి 12గా పేర్కొంటూ, అక్కడి భుయీకోట్ రాజభవనాన్ని ఆమె జన్మస్థలంగా గుర్తిస్తుంది. ఆమె తండ్రి లఖూజీ జాధవ్ నిజాంషాహీ (అహ్మద్‌నగర్) ఆస్థానంలో సర్దార్. మహారాష్ట్ర పర్యాటక శాఖ ప్రకారం సింద్‌ఖేడ్ రాజాలోని ఆమె జన్మస్థలాన్ని ఇప్పుడు స్మారకంగా, మ్యూజియంగా మార్చారు.

Advertisement

ఆమె బాల్యం నాటి దక్కన్ అహ్మద్‌నగర్, బీజాపూర్, గోల్కొండ సుల్తానుల మధ్య చీలి ఉంది; ఉత్తరం నుంచి మొఘల్ సామ్రాజ్యం ఒత్తిడి పెరుగుతోంది. జాధవ్, భోసలే వంటి మరాఠా సర్దార్ కుటుంబాలు ఈ శక్తుల వద్ద సేనానాయకులుగా, జాగీర్దార్లుగా పనిచేశాయి.

షాహాజీ భోసలేతో వివాహం

జిజాబాయికి చిన్నతనంలోనే మాలోజీ భోసలే కుమారుడు షాహాజీ భోసలేతో వివాహం జరిగింది; సాధారణంగా 1605 సంవత్సరాన్ని చెబుతారు. షాహాజీ తన కాలపు ప్రముఖ మరాఠా సేనానాయకుల్లో ఒకరు; మొదట అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానుకు, తర్వాత బీజాపూర్‌కు సేవ చేశారు.

వారికి పెద్దవారైన ఇద్దరు కుమారులు: పెద్దవాడు శంభాజీ, చిన్నవాడు శివాజీ.

శివనేరిలో శివాజీ జననం

శివాజీ పుణెకు ఉత్తరాన జున్నర్ సమీపంలోని శివనేరి కోటపై జన్మించారు. మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం 1630 ఫిబ్రవరి 19ని ఆయన జన్మదినంగా పాటిస్తుంది. 1890లలో శివాజీ జయంతి మొదట ప్రాచుర్యం పొందినప్పుడు ఆయన జననాన్ని సాధారణంగా 1627గా భావించేవారు; 2000లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం చరిత్రకారుల కమిటీని ఏర్పాటు చేసి, తర్వాత 1630 ఫిబ్రవరి 19ని స్వీకరించింది. సంప్రదాయం ప్రకారం కోటపై ఉన్న శివాయి దేవి చిన్న ఆలయంతో శివాజీ పేరు ముడిపడి ఉంది.

Advertisement

పుణెలో శివాజీ పెంపకం

1630ల్లో షాహాజీ బీజాపూర్ సుల్తాను సేవలో దక్షిణాన, కర్ణాటక ప్రాంతంలో నియమితులయ్యారు. పుణె చుట్టుపక్కల ఆయన జాగీరును నామమాత్రంగా శివాజీ పేరిట ఉంచి, దాని నిర్వహణను ఆయన అధికారి దాదోజీ కొండదేవ్‌కు అప్పగించారు. జిజాబాయి, బాల శివాజీ పుణెకు వచ్చి నివసించారు. అక్కడ వారికోసం లాల్ మహల్ నిర్మించారు; ఆ స్థలంలో ఇప్పుడు ఉన్న భవనం ఆధునిక పునర్నిర్మాణం.

శివాజీ బాల్యం, యవ్వనం పుణెలో తల్లి సంరక్షణలో గడిచాయి; షాహాజీ ఎక్కువగా దక్షిణాన్నే ఉన్నారు. శివాజీ జీవిత చరిత్రకారులు ఆయన పెంపకంలో జిజాబాయికి కేంద్ర స్థానం ఇస్తారు. జానపద సంప్రదాయం ప్రకారం ఆమె ఆయనకు రామాయణ, మహాభారత కథలు, పూర్వ వీరుల గాథలు చెప్పి, కర్తవ్య భావాన్ని, స్వరాజ్య ఆకాంక్షను పెంచారు. వారి దైనందిన జీవితంపై చారిత్రక ఆధారాలు పరిమితం; ఆమె ప్రభావం గురించి చెప్పేదానిలో చాలా భాగం తర్వాతి మరాఠీ సంప్రదాయం, పోవాడాలు (వీరగాథలు), జీవిత చరిత్రల నుంచి వచ్చింది.

Advertisement

1640ల మధ్య నాటికి శివాజీ పుణె ప్రాంతంలోని కొండ కోటలను స్వాధీనం చేసుకోవడం మొదలుపెట్టారు; తర్వాతి దశాబ్దాల్లో స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని నిర్మించారు.

శివాజీ ఎదుగుదలలో ఆమె పాత్ర

శివాజీ శక్తి పెరుగుతున్న కొద్దీ జిజాబాయి రాజ్య వ్యవహారాల కేంద్రానికి దగ్గరగానే ఉన్నారు. తరచూ ప్రస్తావించే రెండు సంఘటనలు:

  • షాహాజీ మరణం (1664). 1664లో దక్షిణాన ఆమె భర్త మరణించారు. కథనాల ప్రకారం జిజాబాయి సతీసహగమనం చేయాలనుకోగా శివాజీ ఆమెను వారించారు.
  • ఆగ్రా ప్రయాణం (1666). 1666లో శివాజీ ఆగ్రాలోని మొఘల్ దర్బారుకు వెళ్లినప్పుడు రాజ్య పరిపాలనను తల్లి పర్యవేక్షణలో ఉంచారు. తన గైర్హాజరీలో ఆమె ఆదేశాలను పాటించాలని శివాజీ తన అధికారులను ఆదేశించారని జీవిత చరిత్రకారుడు ఎన్. ఎస్. తకాఖవ్ రాశారు. ఆగ్రాలో శివాజీని గృహనిర్బంధంలో ఉంచినా, అదే ఏడాది ఆయన తప్పించుకుని దక్కన్‌కు తిరిగి వచ్చారు.
Advertisement

పట్టాభిషేకం, మరణం

1674 జూన్ 6న రాయగఢ్ కోటపై శివాజీ ఛత్రపతిగా పట్టాభిషిక్తులయ్యారు. డెబ్బై ఏళ్లు దాటిన జిజాబాయి దానికి సాక్షిగా నిలిచారు. పట్టాభిషేకం జరిగిన పదకొండు రోజులకు, 1674 జూన్ 17న, రాయగఢ్ దిగువన ఉన్న పాచాడ్ గ్రామంలో ఆమె కన్నుమూశారు. ఆమె సమాధి పాచాడ్‌లో ఉంది.

వారసత్వం, ప్రదేశాలు

మహారాష్ట్రలో జిజాబాయిని శివాజీ మహారాజ్ తల్లిగా, తొలి మార్గదర్శిగా గౌరవిస్తారు. ఆమెతో ముడిపడిన ప్రదేశాలు, సంస్థలు:

  • సింద్‌ఖేడ్ రాజా, బుల్ఢానా జిల్లాలోని ఆమె జన్మస్థలం; ఇక్కడ ఏటా జనవరి 12న రాజమాత జిజావు జన్మోత్సవం జరుగుతుంది. రాజ్‌వాడా, భుయీకోట్ రాజభవనం, జన్మస్థల స్మారకం, మ్యూజియం చూడవచ్చు.
  • శివనేరి కోట, జున్నర్ సమీపంలో, ఆమె శివాజీకి జన్మనిచ్చిన చోటు.
  • లాల్ మహల్, పుణె, ఆమె శివాజీని పెంచిన ఇంటి స్థలంలో పునర్నిర్మించిన భవనం.
  • పాచాడ్, రాయగఢ్ సమీపంలో, ఆమె సమాధి ఉన్న చోటు.
  • ముంబైలో వీరమాత జిజాబాయి టెక్నలాజికల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ (VJTI), బైకుల్లాలోని వీరమాత జిజాబాయి భోసలే ఉద్యానవనం (నగర వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానవనం, జంతుప్రదర్శనశాల) ఆమె పేరు మీదే ఉన్నాయి.
Advertisement

ఆమె జనవరిలో జన్మించిన ప్రముఖ హిందువుల జాబితాలో కూడా ఉన్నారు.

కాలక్రమం

  • 1598: జనవరి 12న సింద్‌ఖేడ్ రాజాలో జననం (బుల్ఢానా జిల్లా యంత్రాంగం ప్రకారం తేదీ).
  • సుమారు 1605: షాహాజీ భోసలేతో వివాహం.
  • 1630: శివనేరి కోటపై శివాజీ జననం (ఫిబ్రవరి 19, మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం పాటించే తేదీ).
  • 1630లు: షాహాజీ దక్షిణాన బీజాపూర్ సేవలో ఉండగా శివాజీతో కలిసి పుణెకు రాక.
  • 1664: షాహాజీ మరణం.
  • 1666: శివాజీ ఆగ్రా ప్రయాణ సమయంలో రాజ్య పర్యవేక్షణ.
  • 1674: జూన్ 6న రాయగఢ్‌లో శివాజీ పట్టాభిషేకం; జూన్ 17న పాచాడ్‌లో జిజాబాయి మరణం.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

జిజాబాయి ఎవరు?

రాజమాత జిజావు లేదా జిజామాతగా ప్రసిద్ధులైన జిజాబాయి ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ తల్లి, మరాఠా సేనానాయకుడు షాహాజీ భోసలే భార్య. ఆమె పుణెలో శివాజీని పెంచారు.

జిజాబాయి ఎప్పుడు, ఎక్కడ జన్మించారు?

మహారాష్ట్రలోని నేటి బుల్ఢానా జిల్లా సింద్‌ఖేడ్ రాజాలో. జిల్లా యంత్రాంగం ఆమె జన్మతేదీని 1598 జనవరి 12గా పేర్కొంటుంది; అక్కడ ఏటా జనవరి 12న ఆమె జన్మోత్సవం జరుగుతుంది.

జిజాబాయి తండ్రి ఎవరు?

సింద్‌ఖేడ్ రాజాకు చెందిన సర్దార్ లఖూజీ జాధవ్.

శివాజీ జీవితంలో జిజాబాయి పాత్ర ఏమిటి?

తండ్రి దక్షిణాన ఉన్న కాలంలో ఆమె పుణెలో శివాజీని పెంచారు; ఆయన విలువలను తీర్చిదిద్దిన ఘనతను జీవిత చరిత్రకారులు ఆమెకు ఇస్తారు. 1666లో ఆగ్రా వెళ్తూ శివాజీ పరిపాలనను ఆమె పర్యవేక్షణలో ఉంచారు.

జిజాబాయి ఎప్పుడు మరణించారు?

1674 జూన్ 17న రాయగఢ్ సమీపంలోని పాచాడ్‌లో, శివాజీ పట్టాభిషేకం జరిగిన పదకొండు రోజులకు. ఆమె సమాధి పాచాడ్‌లో ఉంది.

మూలాలు

  • జిల్లా యంత్రాంగం బుల్ఢానా, మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం, "Rajmata Jijau Birthplace, Sindkhed Raja", buldhana.nic.in
  • మహారాష్ట్ర పర్యాటక శాఖ, మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం, "Sindkhed Raja", maharashtratourism.gov.in
  • ఎన్. ఎస్. తకాఖవ్, The Life of Shivaji Maharaj, Founder of the Maratha Empire (1921)
  • స్క్రోల్.ఇన్, శివాజీ జయంతి తేదీపై వార్త (6 ఏప్రిల్ 1627, 19 ఫిబ్రవరి 1630; 2000 నాటి చరిత్రకారుల కమిటీ)
  • జిజాబాయి, శివాజీ బాల్యం, లాల్ మహల్‌పై విజ్ఞానకోశ వ్యాసాలు (వికీపీడియా; సూచికగా వాడి పై మూలాలతో సరిచూశాం)

సంబంధిత: ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ · ఛత్రపతి శంభాజీ మహారాజ్ · సమర్థ రామదాసు · ప్రముఖ హిందువులు