కిత్తూరు రాణి చెన్నమ్మ (1778–1829) ఉత్తర కర్ణాటకలోని ప్రస్తుత బెళగావి జిల్లాలో ఉన్న చిన్న రాజ్యం కిత్తూరుకు రాణి. 1824 అక్టోబరులో ఆమె దత్తత తీసుకున్న వారసుడిని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ గుర్తించకుండా రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవాలని చూసినప్పుడు, ఆమె సైన్యం కంపెనీ అధికారులకు కోట తలుపులు మూసివేసింది. ఆ పోరాటంలో ధార్వాడ్ కలెక్టర్ సెయింట్ జాన్ థాకరే మరణించాడు. 1824 డిసెంబరులో పెద్ద బ్రిటిష్ సైన్యం కిత్తూరును ఆక్రమించింది. చెన్నమ్మ తన చివరి సంవత్సరాలు బైలహొంగల కోటలో బందీగా గడిపి, 1829లో అక్కడే కన్నుమూశారు. ఆమె ప్రతిఘటన 1857 తిరుగుబాటుకు మూడు దశాబ్దాలకు పైగా ముందే జరిగింది. అందుకే కర్ణాటకలోనూ, దేశమంతటా కంపెనీ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఆయుధం పట్టిన తొలి పాలకుల్లో ఒకరిగా ఆమెను స్మరించుకుంటారు.

Advertisement

చివరి అప్‌డేట్: 20 నవంబర్ 2026

ఒక్క చూపులో
జననం1778, కాకతి, ప్రస్తుత బెళగావి జిల్లా, కర్ణాటక (ఎక్కువగా 23 అక్టోబర్ తేదీ చెబుతారు; కొన్ని ఆధారాలు 14 నవంబర్ అంటాయి)
మరణం21 ఫిబ్రవరి 1829, బైలహొంగల కోట, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ బందీగా
భర్తకిత్తూరు రాజు మల్లసర్జ దేశాయి (మరణం 1816)
వారసుడుశివలింగప్ప, 1824లో దత్తత
ప్రసిద్ధి1824 అక్టోబర్–డిసెంబర్‌లో కిత్తూరులో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీపై సాయుధ ప్రతిఘటన
సహచరులుసంగొళ్ళి రాయణ్ణ, అమటూరు బాలప్ప
ప్రాంతంకిత్తూరు, ఉత్తర కర్ణాటక (అప్పట్లో బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీలోని ధార్వాడ్ కలెక్టరేట్ పరిధి)

బాల్యం, వివాహం

చెన్నమ్మ 1778లో బెళగావికి కొన్ని కిలోమీటర్ల ఉత్తరాన ఉన్న కాకతి గ్రామంలో జన్మించారు. కర్ణాటకలోనూ, భారత ప్రభుత్వ వార్షికోత్సవ ప్రకటనల్లోనూ 23 అక్టోబర్ 1778 తేదీనే ఎక్కువగా వాడతారు; కొన్ని సూచన గ్రంథాలు 14 నవంబర్ 1778 అని ఇస్తాయి. ఆమెకు చిన్నతనంలోనే గుర్రపుస్వారీ, కత్తిసాము, విలువిద్యల్లో శిక్షణ లభించిందని ఆధునిక జీవిత చరిత్రలు చెబుతాయి.

Advertisement

ఆమె కుటుంబ నేపథ్యం విషయంలోనూ కథనాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. ఆమె లింగాయత కుటుంబంలో జన్మించారని చాలా భారతీయ ఆధారాలు చెబుతాయి; మరికొన్ని ఆమె కుటుంబ నేపథ్యాన్ని వేరే విధంగా వివరిస్తాయి. లింగాయత (వీరశైవ) సంప్రదాయానికి హిందూ ధర్మంతో ఉన్న సంబంధమే ఒక చర్చనీయాంశం; ఈ వ్యాసం ఆ చర్చను తేల్చదు.

యుక్తవయసులో ఆమె కిత్తూరు పాలకుడు రాజా మల్లసర్జ దేశాయిని వివాహమాడి ఆయనకు రెండో రాణి అయ్యారు. కిత్తూరు ఒక దేశాయి సంస్థానం (వంశపారంపర్య అధిపత్యం). 1780ల నుంచి మల్లసర్జ పాలనలో అది ఆ ప్రాంతంలోని బలమైన చిన్న రాజ్యాల్లో ఒకటిగా ఎదిగింది.

వైధవ్యం, వారసత్వ వివాదం

1816లో మల్లసర్జ మరణించారు. ఆ తర్వాత ఆయన కుమారుడు, వారసుడు శివలింగరుద్ర సర్జ చెన్నమ్మ సహకారంతో పాలించారు. 1824లో శివలింగరుద్ర కూడా కుమారుడు లేకుండానే మరణించారు. ఆయన మరణానికి కొంచెం ముందు, కుటుంబానికే చెందిన శివలింగప్ప అనే బాలుడిని వారసుడిగా దత్తత తీసుకున్నారు; అతని తరఫున చెన్నమ్మ రాజ్యభారం చేపట్టారు.

Advertisement

అప్పటికే (1818లో) పీష్వా భూభాగాలు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేతికి వెళ్ళాయి; కిత్తూరు ఇప్పుడు ధార్వాడ్‌లోని కంపెనీ అధికారులతో వ్యవహరించాల్సి వచ్చింది. కంపెనీ ఈ దత్తతను గుర్తించలేదు. కంపెనీ దృష్టిలో అధిపత్యం "రద్దయింది"; ధార్వాడ్ కలెక్టర్ సెయింట్ జాన్ థాకరేకు రాజ్యాన్ని, ఖజానాను స్వాధీనం చేసుకోవాలని ఆదేశాలు అందాయి. దత్తత వారసులను గుర్తించకపోవడమనే ఇదే సూత్రాన్ని తర్వాత గవర్నర్-జనరల్ డల్హౌసీ "రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం" (డాక్ట్రిన్ ఆఫ్ లాప్స్) పేరుతో విస్తృతంగా అమలు చేశారు. అందుకే కిత్తూరును దానికి తొలి ఉదాహరణల్లో ఒకటిగా చెబుతారు. చెన్నమ్మ బొంబాయి ప్రభుత్వానికి లేఖ రాసి తన వాదన వినిపించారు, కానీ ఆ విజ్ఞప్తి తిరస్కరణకు గురైంది.

1824 పోరాటం

థాకరే సైనికులు, ఫిరంగులతో కిత్తూరుకు వచ్చి ఖజానాపై కాపలా పెట్టాడు. కంపెనీ మనుషులకు కోట తలుపులు మూసేయడంతో 23 అక్టోబర్ 1824న కిత్తూరులో పోరాటం మొదలైంది. కంపెనీ దళానికి భారీ నష్టం జరిగింది, థాకరే మరణించాడు. చెన్నమ్మ అధికారి అమటూరు బాలప్ప కాల్పుల్లోనే అతను చనిపోయాడని పలు కథనాలు చెబుతాయి. స్టీవెన్సన్, వాల్టర్ ఇలియట్ అనే ఇద్దరు బ్రిటిష్ అధికారులు బందీలుగా పట్టుబడి తర్వాత విడుదలయ్యారని, యుద్ధం ఆగిపోతుందనే అవగాహనతో చెన్నమ్మ వారిని విడిచిపెట్టారని పలు కథనాలు చెబుతాయి.

Advertisement

కంపెనీ అక్కడితో ఆగలేదు. లెఫ్టినెంట్-కర్నల్ డీకన్ నాయకత్వంలో ఇంకా పెద్ద సైన్యాన్ని కిత్తూరుకు పంపి కోటను ముట్టడించింది. మళ్ళీ పోరాటం జరిగిన తర్వాత 4 డిసెంబర్ 1824న కిత్తూరు లొంగిపోయింది. చెన్నమ్మను ఆమె కుటుంబసభ్యులతో పాటు బందీగా పట్టుకున్నారు; రాజ్యం కంపెనీ ఆధీనంలోకి వెళ్ళింది.

బందీ జీవితం, మరణం

చెన్నమ్మను కిత్తూరుకు దగ్గరలోని బైలహొంగల కోటలో బంధించారు. నాలుగు సంవత్సరాలకు పైగా అక్కడ బందీగా ఉండి 21 ఫిబ్రవరి 1829న ఆమె కన్నుమూశారు. ఆమె సమాధి బైలహొంగలలో ఉంది; ఆ ప్రాంతమంతటి నుంచి ప్రజలు అక్కడికి వచ్చి నివాళులర్పిస్తారు.

సంగొళ్ళి రాయణ్ణ, కొనసాగిన ప్రతిఘటన

1824లో కిత్తూరు తరఫున పోరాడిన సైనికుల్లో ఒకరైన సంగొళ్ళి రాయణ్ణ రాణి బందీ అయిన తర్వాత కూడా పోరాటం కొనసాగించారు. శివలింగప్పను గద్దెపై కూర్చోబెట్టాలనే లక్ష్యంతో కిత్తూరు చుట్టూ ఉన్న కొండ ప్రాంతాల్లో గెరిల్లా పోరాటం చేశారు. చివరకు పట్టుబడిన ఆయనను 1831లో బ్రిటిష్ వారు ఉరితీశారు. కర్ణాటకలో రాయణ్ణను చెన్నమ్మతో పాటు స్మరించుకుంటారు; జానపద గీతాలు, నాటకాలు, బహిరంగ స్మారకాల్లో ఇద్దరూ తరచూ కలిసే కనిపిస్తారు.

Advertisement

స్మృతి, గౌరవాలు

చెన్నమ్మ కథను మొదట జానపద గాయకులు సజీవంగా ఉంచారు. చరిత్రకారులు రాయడానికి చాలా ముందే ఉత్తర కర్ణాటకలో కిత్తూరు రాణిపై జానపద గీతాలు, గాథలు పాడేవారు; తర్వాత ఆమె కన్నడ నాటకాలు, సినిమాలు, పాఠ్యపుస్తకాలకు ఇతివృత్తమయ్యారు. కొన్ని ప్రజాదరణ పొందిన కథనాల్లో రికార్డుల్లో లేని ప్రసంగాలు, సన్నివేశాలు చేరాయని చరిత్రకారులు గుర్తుచేస్తారు. అయితే ప్రధాన సంఘటనలు, అంటే దత్తతను గుర్తించకపోవడం, 1824 అక్టోబరులో థాకరే మరణం, 1824 డిసెంబరులో కిత్తూరు పతనం, బందీగా రాణి మరణం, కంపెనీ రికార్డుల్లోనూ సమకాలీన నివేదికల్లోనూ నమోదయ్యాయి.

ప్రదేశాలు, స్మారకాలు:

  • కిత్తూరు కోట, కిత్తూరు పట్టణం (బెళగావి జిల్లా)లో శిథిలాల రూపంలో ఉంది; ఆమె నివసించిన రాజభవనపు అవశేషాలు అక్కడ ఉన్నాయి.
  • కిత్తూరు ఉత్సవం ప్రతి ఏటా అక్టోబరులో కిత్తూరులో జరుగుతుంది; 1824 విజయాన్ని స్మరిస్తుంది. ఆ విజయపు 200వ వార్షికోత్సవం 2024–25లో ఏడాది పొడవునా జరిగింది.
  • బైలహొంగలలోని ఆమె సమాధి, బందీగా ఆమె మరణించిన చోట.
  • పార్లమెంట్ భవనం, న్యూఢిల్లీలో విగ్రహం: 11 సెప్టెంబర్ 2007న రాష్ట్రపతి ప్రతిభా పాటిల్ పార్లమెంట్ భవన సముదాయంలో గుర్రంపై ఉన్న రాణి చెన్నమ్మ కాంస్య విగ్రహాన్ని ఆవిష్కరించారు.
  • గుర్రంపై ఉన్న రాణి విగ్రహాలు బెళగావి, బెంగళూరు, కిత్తూరు, హుబ్బళ్ళిలలో కూడా ఉన్నాయి.
Advertisement

జాతీయ గౌరవాలు:

  • భారతీయ తపాలా శాఖ 23 అక్టోబర్ 1977న ఆమెపై స్మారక తపాలా బిళ్ళ విడుదల చేసింది.
  • భారత ప్రభుత్వ టంకశాల, హైదరాబాద్ కిత్తూరు విజయపు 200వ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా 24 అక్టోబర్ 2025న ₹200 స్మారక నాణేన్ని విడుదల చేసింది.
  • బెళగావిలోని రాణి చన్నమ్మ విశ్వవిద్యాలయం, రాణి చెన్నమ్మ ఎక్స్‌ప్రెస్ రైలు ఆమె పేరు మీదే ఉన్నాయి.

ఆమెను తరచూ ఝాన్సీ రాణి లక్ష్మీబాయితో పోలుస్తారు: ఇద్దరూ వితంతు రాణులే, ఇద్దరి దత్తత వారసులనూ కంపెనీ గుర్తించలేదు, ఇద్దరూ కంపెనీ సైన్యాలతో పోరాడారు. చెన్నమ్మ పోరాటం 33 సంవత్సరాలు ముందు జరిగింది.

కాలక్రమం

  • 1778: బెళగావి సమీపంలోని కాకతిలో జననం.
  • 1816: భర్త, కిత్తూరు రాజు మల్లసర్జ మరణం.
  • 1824: శివలింగరుద్ర సర్జ మరణం; శివలింగప్పను వారసుడిగా దత్తత; కంపెనీ గుర్తించడానికి నిరాకరణ.
  • 23 అక్టోబర్ 1824: కిత్తూరులో పోరాటం; కలెక్టర్ సెయింట్ జాన్ థాకరే మరణం.
  • 4 డిసెంబర్ 1824: లెఫ్టినెంట్-కర్నల్ డీకన్ సైన్యానికి కిత్తూరు లొంగుబాటు; చెన్నమ్మ బందీ.
  • 21 ఫిబ్రవరి 1829: బైలహొంగల కోటలో బందీగా మరణం.
  • 1831: సంగొళ్ళి రాయణ్ణను బ్రిటిష్ వారు ఉరితీశారు.
  • 1977: స్మారక తపాలా బిళ్ళ విడుదల.
  • 2007: న్యూఢిల్లీ పార్లమెంట్ భవనంలో విగ్రహావిష్కరణ.
  • 2025: కిత్తూరు విజయ 200వ వార్షికోత్సవ ₹200 స్మారక నాణెం.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

కిత్తూరు రాణి చెన్నమ్మ ఎవరు?

ప్రస్తుత కర్ణాటకలోని బెళగావి జిల్లాలో ఉన్న కిత్తూరు రాణి. 1824లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ తన రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడాన్ని ఎదిరించారు. 1829లో బైలహొంగల కోటలో బందీగా మరణించారు.

రాణి చెన్నమ్మ బ్రిటిష్ వారితో ఎందుకు పోరాడారు?

1816లో భర్త, 1824లో ఆయన వారసుడు మరణించిన తర్వాత, దత్తత వారసుడు శివలింగప్పను ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ గుర్తించకుండా కిత్తూరును, దాని ఖజానాను స్వాధీనం చేసుకోవాలని చూసింది. ఆమె ఆ స్వాధీనాన్ని ఎదిరించారు.

23 అక్టోబర్ 1824న కిత్తూరులో ఏం జరిగింది?

కంపెనీ అధికారులకు కోట తలుపులు మూసేయడంతో పోరాటం జరిగింది; ధార్వాడ్ కలెక్టర్ సెయింట్ జాన్ థాకరే మరణించాడు. ఆమె అధికారి అమటూరు బాలప్ప అతన్ని చంపాడని పలు కథనాలు చెబుతాయి.

రాణి చెన్నమ్మ ఎలా మరణించారు?

4 డిసెంబర్ 1824న పెద్ద బ్రిటిష్ సైన్యం కిత్తూరును ఆక్రమించింది. ఆమెను బైలహొంగల కోటలో బంధించారు; అక్కడే 21 ఫిబ్రవరి 1829న ఆమె మరణించారు.

సంగొళ్ళి రాయణ్ణ ఎవరు?

కిత్తూరు సైనికుడు. రాణి బందీ అయిన తర్వాత దత్తత వారసుడిని గద్దెపై నిలపడానికి గెరిల్లా పోరాటం కొనసాగించారు. 1831లో బ్రిటిష్ వారు ఆయనను ఉరితీశారు.

ఈ రోజు రాణి చెన్నమ్మను ఎలా స్మరించుకుంటారు?

ఏటా జరిగే కిత్తూరు ఉత్సవం, బైలహొంగలలోని సమాధి, పార్లమెంట్ భవన సముదాయంలోని విగ్రహం (2007), 1977 తపాలా బిళ్ళ, ₹200 నాణెం (2025), బెళగావిలోని రాణి చన్నమ్మ విశ్వవిద్యాలయం ద్వారా.

మూలాలు

  • Drishti IAS, "Rani Chennamma of Kittur" (27 అక్టోబర్ 2025, 200వ వార్షికోత్సవంపై పత్రికా సమాచార కార్యాలయం (PIB) ప్రకటన సారాంశం): https://www.drishtiias.com/daily-updates/daily-news-analysis/rani-chennamma-of-kittur
  • భారత ప్రభుత్వ టంకశాల, హైదరాబాద్ (SPMCIL), కిత్తూరు విజయ 200వ వార్షికోత్సవ ₹200 నాణెం: https://igmhyderabad.spmcil.com/en/?p=7306
  • FIBIS వికీ, "Kittur Rising" (Asiatic Journal 1830, 1843, Handbook of the Bombay Presidency 1881 ఆధారంగా): https://wiki.fibis.org/w/Kittur_Rising
  • UNI నివేదిక (Oneindia), పార్లమెంట్ భవనంలో విగ్రహావిష్కరణ, 11 సెప్టెంబర్ 2007: https://www.oneindia.com/2007/09/11/president-unveils-kittur-rani-chennamma-statue-in-parliament-house-1189502197.html
  • 1977 కిత్తూరు రాణి చన్నమ్మ తపాలా బిళ్ళ కేటలాగ్ వివరాలు: https://indianphilatelics.com/stamps/commemorative-stamps/1975-1977/item/3867-kittur-rani-channamma-click-for-stamp-information.html
  • వికీపీడియా, "Kittur Chennamma", "Kittur" (సూచనగా మాత్రమే, పై ఆధారాలతో సరిచూసి).

సంబంధిత వ్యాసాలు: రాణి లక్ష్మీబాయి · రాణి దుర్గావతి · రాణి రుద్రమదేవి · అక్టోబర్‌లో జన్మించిన ప్రముఖ హిందువులు · ప్రముఖ హిందువులందరూ