సంత్ జ్ఞానేశ్వర్: జీవితం, జ్ఞానేశ్వరి, ఆళంది

సంత్ జ్ఞానేశ్వర్ (Dnyaneshwar లేదా Jnanadeva అని కూడా రాస్తారు) 13వ శతాబ్దానికి చెందిన మరాఠీ కవి-సంతు; ఆయన 1290లో భగవద్గీతపై పద్య వ్యాఖ్యానమైన జ్ఞానేశ్వరిని రచించారు. పండరిపురం విఠలుని భక్తి సంప్రదాయమైన వార్కరీ సంప్రదాయ స్థాపకులలో ఒకరిగా ఆయన గౌరవించబడుతున్నారు. సుమారు ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాల వయసులో, 1296లో పుణే సమీపంలోని ఆళందిలో ఆయన సమాధి పొందారని సంప్రదాయం చెబుతుంది.

కుటుంబం, బాల్యం

ఆయన తండ్రి విఠల్‌పంత్ సన్యాసం (త్యాగం) స్వీకరించి, ఆ తర్వాత తన గురువు ఆజ్ఞ మేరకు తిరిగి గృహస్థ జీవితంలోకి వచ్చారు. ఆ ప్రాంత బ్రాహ్మణులు ఇది నియమాలకు విరుద్ధమని భావించి ఆ కుటుంబాన్ని బహిష్కరించారు. తర్వాత తల్లిదండ్రులు ప్రాయశ్చిత్తంగా తమ ప్రాణాలను విడిచి, నివృత్తినాథ్, జ్ఞానేశ్వర్, సోపాన్‌దేవ్, ముక్తాబాయి అనే నలుగురు చిన్నపిల్లలను వదిలి వెళ్ళారని సంప్రదాయం చెబుతుంది.

ఆ పిల్లలు తమను స్వీకరించమని అక్కడి విద్వాంసులైన బ్రాహ్మణులను కోరడానికి పైఠణ్ వెళ్ళారు. అక్కడ జ్ఞానేశ్వర్ ఒక దున్నపోతుతో వేదాలు పలికించారని సంతుల జీవిత చరిత్రలు చెబుతాయి; ఇది సంప్రదాయంలోని కథ, నమోదైన సంఘటన కాదు. గహినీనాథుని ద్వారా నాథ యోగ పరంపరలో దీక్ష పొందిన నివృత్తినాథ్, తన తమ్ముడికి గురువయ్యారు.

జ్ఞానేశ్వరి

ప్రవరా నది ఒడ్డున ఉన్న నెవాసాలో జ్ఞానేశ్వర్ భగవద్గీతను శ్లోకం శ్లోకంగా మరాఠీలో వివరించగా, సచ్చిదానంద అనే లేఖకుడు ఆయన మాటలను రాసుకున్నారు. ఆయన భావార్థ దీపిక ("అంతరార్థ దీపం") అని పిలిచిన, ఇతరులు జ్ఞానేశ్వరి అని పిలిచే ఈ గ్రంథం 1290లో పూర్తయింది. ఇది ప్రతిని బట్టి సుమారు 9,000 ఓవీ పద్యాల నిడివి కలిగి ఉంది; మరాఠీ సాహిత్యంలోని తొలి గొప్ప రచనలలో ఒకటి. సంస్కృతం కాకుండా మరాఠీలో రాయడం ద్వారా, సంస్కృతం తెలియని ప్రజలకు ఆయన గీతను అందుబాటులోకి తెచ్చారు.

అమృతానుభవ్, ఇతర రచనలు

• అమృతానుభవ్ ("అమరత్వ అనుభవం") జ్ఞానేశ్వరి తర్వాత రచించిన, అద్వైత చైతన్యంపై ఒక చిన్న తాత్త్విక కావ్యం.
• చాంగదేవ్ పాసష్టి యోగి చాంగదేవ్‌కు రాసిన 65 పద్యాల లేఖ. చాంగదేవ్ ఆయనను కలవడానికి పులిపై స్వారీ చేస్తూ రాగా, జ్ఞానేశ్వర్ ఒక గోడపై స్వారీ చేస్తూ వచ్చారని సంప్రదాయం చెబుతుంది; ఈ కథ సంప్రదాయంలోని ఒక ఐతిహ్యం.
• హరిపాఠ్ భగవన్నామ జపం యొక్క శక్తిపై ఒక చిన్న పాటల సంపుటి (సాధారణంగా 27 లేదా 28గా లెక్కిస్తారు); వార్కరీలు దీనిని నేటికీ ప్రతిరోజూ పాడుతారు.
• విఠలునిపై ఎన్నో అభంగాలు (భక్తి గీతాలు) ఆయనకు ఆపాదించబడ్డాయి.

వార్కరీ మార్గం

తనతో కలిసి తీర్థయాత్ర చేసిన నామదేవ్‌తో పాటు, జ్ఞానేశ్వర్ వార్కరీ సంప్రదాయ స్థాపకులలో ఒకరిగా గౌరవించబడుతున్నారు; విఠలుని దర్శించుకోవడానికి పండరిపురానికి కాలినడకన వెళ్ళే యాత్రికుల ఉద్యమమే ఇది. ప్రతి సంవత్సరం ఆషాఢి ఏకాదశికి ఆయన పాదుకలను పల్లకీ ఊరేగింపులో ఆళంది నుంచి పండరిపురానికి తీసుకువెళ్తారు; లక్షలాది మంది పాదయాత్రికులు ఇందులో పాల్గొంటారు.

ఆళందిలో సమాధి

సంప్రదాయం ప్రకారం, నామదేవ్ అభంగాలలోని కథనం ప్రకారం, 1296లో కార్తీక బహుళ త్రయోదశి నాడు జ్ఞానేశ్వర్ ఆళందిలోని ఒక గదిలో సంజీవన సమాధి, అంటే సజీవ సమాధి, పొందారు. ఆ రోజును ప్రతి సంవత్సరం ఆళందిలో పెద్ద జాతరతో జరుపుకుంటారు. ఆయన సోదరులు, సోదరి సుమారు ఒక సంవత్సరంలోపే మరణించారు.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

జ్ఞానేశ్వరిని ఎవరు రచించారు?

సంత్ జ్ఞానేశ్వర్, 1290లో నెవాసాలో. ఇది భగవద్గీతపై మరాఠీ పద్య వ్యాఖ్యానం.

సంత్ జ్ఞానేశ్వర్ సమాధి ఎక్కడ ఉంది?

పుణేకు కొద్దిగా ఉత్తరాన, ఇంద్రాయణి నది ఒడ్డున ఉన్న ఆళందిలో.

సమాధి పొందినప్పుడు జ్ఞానేశ్వర్ వయసు ఎంత?

సంప్రదాయం ప్రకారం, 1296లో, సుమారు ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాలు.

జ్ఞానేశ్వర్ గురువు ఎవరు?

నాథ పరంపరకు చెందిన ఆయన అన్న నివృత్తినాథ్.

హరిపాఠ్ అంటే ఏమిటి?

భగవన్నామ జపంపై జ్ఞానేశ్వర్ రచించిన చిన్న అభంగాల సంపుటి; వార్కరీలు దీనిని ప్రతిరోజూ పాడుతారు.

ఆళంది పల్లకీ అంటే ఏమిటి?

ప్రతి సంవత్సరం ఆషాఢి ఏకాదశికి జ్ఞానేశ్వర్ పాదుకలను ఆళంది నుంచి పండరిపురానికి తీసుకువెళ్ళే ఊరేగింపు.

ఆధారాలు

• Sahitya Akademi, Encyclopaedia of Indian Literature, "Jnanadeva" ఎంట్రీ.
• Encyclopaedia Britannica, "Jnaneshvara".
• Shri Dnyaneshwar Maharaj Sansthan Committee, Alandi Devachi.

చివరిసారి సమీక్షించినది: 12 నవంబర్ 2026.

సంబంధిత: ప్రముఖ హిందువులు · కార్తీకి ఏకాదశి, పండరిపురం వారీ · పురందరదాసు · త్యాగరాజు