సంక్షిప్త సమాధానం: దశరథుడు అయోధ్య రాజు, రాముడు, భరతుడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుల తండ్రి. అతని ముగ్గురు ప్రధాన రాణులు: రాముడి తల్లి కౌసల్య; భరతుడి తల్లి కైకేయి; కవలలైన లక్ష్మణ, శత్రుఘ్నుల తల్లి సుమిత్ర. రాముడి పట్టాభిషేకానికి ముందు రోజు, దశరథుడు ఒకప్పుడు తనకు ఇచ్చిన రెండు వరాలను కైకేయి కోరింది: భరతుడికి పట్టాభిషేకం, రాముడికి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం. ఇచ్చిన మాటకు కట్టుబడిన దశరథుడు అంగీకరించాడు; రాముడు వెళ్లిపోయిన కొద్దికాలానికే, యౌవనంలో తనకు తగిలిన ఒక శాపాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ దుఃఖంతో మరణించాడు.

ఈ పేజీ వాల్మీకి రామాయణాన్ని అనుసరిస్తుంది; కాండ, సర్గ సంఖ్యలు IIT కాన్పూర్ సైట్‌లోని ప్రతి నుంచి తీసుకున్నవి.

ఎవరి తల్లిప్రసిద్ధి
కౌసల్యరాముడురాముడి వనవాసంపై ఆమె దుఃఖం; అతడు బయలుదేరేటప్పుడు ఆమె ఆశీర్వాదం (అయోధ్యకాండ, సర్గలు 20 నుంచి 25)
కైకేయిభరతుడురెండు వరాలు (సర్గ 11); సంప్రదాయంలో తర్వాత ఆమె పశ్చాత్తాపం
సుమిత్రలక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడులక్ష్మణుడిని రాముడి వెంట పంపడం; కౌసల్యను ఓదార్చడం (సర్గ 44)

పుత్రుల కోసం యజ్ఞం

దశరథుడు అయోధ్యను న్యాయంగా, సుభిక్షంగా పాలించాడు (బాలకాండ, సర్గలు 5 నుంచి 7), కానీ అతనికి కుమారుడు లేడు. అతడు అశ్వమేధం చేయాలని నిర్ణయించాడు (సర్గ 8); దానిని నిర్వహించడానికి ఋష్యశృంగ మహర్షిని అయోధ్యకు తీసుకువచ్చారు (సర్గలు 9 నుంచి 12). అశ్వమేధం తర్వాత పుత్రుల కోసం చేసే పుత్రకామేష్టి జరిగింది (సర్గ 15). అగ్ని నుంచి ఒక దివ్యపురుషుడు పాయసం ఉన్న పాత్రతో ఉద్భవించాడు; దశరథుడు దానిని తన రాణులకు పంచగా, వారు గర్భం దాల్చారు (సర్గ 16). కౌసల్యకు రాముడు, కైకేయికి భరతుడు, సుమిత్రకు లక్ష్మణ, శత్రుఘ్నులు జన్మించారు (సర్గ 18).

Advertisement

తండ్రి మమకారం

తన యజ్ఞాన్ని రక్షించడానికి బాలుడైన రాముడిని పంపమని విశ్వామిత్రుడు అడిగినప్పుడు, దశరథుడు మొదట నిరాకరించి, తానే సైన్యంతో వస్తానన్నాడు; వసిష్ఠుడి సలహాతోనే అతడు ఒప్పుకున్నాడు (సర్గలు 19 నుంచి 21). అతడు రాముడిని ఎంతగా ప్రేమించాడో ఈ సన్నివేశం చూపిస్తుంది; అతని మిగిలిన కథంతా ఆ ప్రేమ చుట్టూనే తిరుగుతుంది.

పట్టాభిషేకం, వరాలు

వృద్ధుడైన దశరథుడు రాముడిని యువరాజుగా చేయాలని నిర్ణయించాడు, సభ అంగీకరించింది (అయోధ్యకాండ, సర్గలు 1, 2). కానీ కైకేయి దాసి మంథర, రాముడి ఉన్నతి భరతుడిని, ఆమెను నాశనం చేస్తుందని కైకేయిని నమ్మించింది (సర్గలు 7, 8). దేవతల పక్షాన జరిగిన ఒక యుద్ధంలో కైకేయి దశరథుని ప్రాణాలు కాపాడినప్పుడు, అతడు చాలా కాలం క్రితం ఆమెకు ఇచ్చిన రెండు వరాలను మంథర గుర్తుచేసింది. కైకేయి "కోపగృహానికి" వెళ్లింది (సర్గ 9); రాజు వచ్చినప్పుడు అతనితో ప్రమాణం చేయించి, తన వరాలను కోరింది: భరతుడికి పట్టాభిషేకం, రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నివసించడం (సర్గ 11).

Advertisement

దశరథుడు వేడుకున్నాడు, ఆగ్రహించాడు (సర్గలు 12 నుంచి 14), కానీ తన మాటను తప్పలేదు. రాముడు ఏ ఫిర్యాదూ లేకుండా వనవాసాన్ని అంగీకరించాడు (సర్గలు 18, 19).

వీడ్కోలు సమయంలో ముగ్గురు రాణులు

  • కౌసల్య మొదట రాముడి వెంట అడవికి వెళ్లాలనుకుంది, తర్వాత అతడు క్షేమంగా తిరిగి రావాలని ఆశీర్వదించింది (సర్గలు 20 నుంచి 25).
  • సుమిత్ర లక్ష్మణుడిని రాముడి వెంట వెళ్లమని చెప్పింది; తర్వాత ఆమె కుమారుడు కీర్తితో తిరిగి వస్తాడని చెబుతూ కౌసల్యను ఓదార్చింది (సర్గ 44).
  • కైకేయి వసిష్ఠుడి విన్నపంతో సహా ప్రతి విన్నపాన్నీ తిరస్కరించింది; రాముడి వెంట సైన్యాన్ని పంపడానికి కూడా అభ్యంతరం చెప్పింది (సర్గలు 35 నుంచి 37).
Advertisement

ముని బాలుడి శాపం, దశరథుని మరణం

రాముడు వెళ్లిపోయిన తర్వాత దశరథుడు కౌసల్యతో కూర్చున్నాడు; ఆమె అతడిని నిందించింది (సర్గ 61). తన దుఃఖం యౌవనంలో తాను చేసిన ఒక పని ఫలితమని అతడు ఆమెకు చెప్పాడు (సర్గ 62). రాత్రి వేళ సరయూ తీరంలో శబ్దాన్ని బట్టి వేటాడుతూ, నీళ్లు తాగుతున్న ఏనుగు అనుకుని బాణం వేశాడు; తీరా చూస్తే, అంధులైన వృద్ధ తల్లిదండ్రుల కోసం కుండలో నీళ్లు నింపుతున్న ఒక యువ తాపసుడిని చంపినట్లు తెలిసింది (సర్గ 63). ఆ తండ్రి, దశరథుడు కూడా కొడుకు కోసం దుఃఖిస్తూ మరణిస్తాడని శపించాడు (సర్గ 64). దీనిని గుర్తుచేసుకుంటూ దశరథుడు ఆ రాత్రే మరణించాడు (సర్గలు 64, 65).

Advertisement

వాల్మీకి రామాయణంలో ఆ బాలుడి పేరు చెప్పలేదు; తర్వాతి సంప్రదాయం అతడిని శ్రవణ కుమారుడిగా పేర్కొంటుంది.

రాజు మరణం తర్వాత

తాతగారి రాజ్యం నుంచి ఇంటికి పిలిపించబడిన భరతుడు తన తండ్రి మరణించినట్లు తెలుసుకున్నాడు. అతడు కైకేయిని నిందించి, సింహాసనాన్ని తిరస్కరించి, రాముడిని వెనక్కి తీసుకురావడానికి అడవికి వెళ్లాడు. చూడండి రామాయణంలో భరతుడు. కౌసల్య, ఇతర రాణులు అతనితో కలిసి చిత్రకూటానికి వెళ్లారు; అక్కడే రాముడు తండ్రి మరణం గురించి తెలుసుకుని, ఆయన ఆత్మకు జలతర్పణం చేశాడు (సర్గ 102).

అయోధ్యకాండ అంతటా కైకేయి నిందకు గురవుతుంది. తర్వాతి పునఃకథనాలు, ముఖ్యంగా భక్తి సంప్రదాయంలో, రాముడు అడవికి వెళ్లి రావణుడిని సంహరించేలా దేవతలు ఆమె ద్వారా పనిచేశారని చెబుతూ ఆమె పాత్రను మృదువుగా చూపిస్తాయి.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

దశరథుని ముగ్గురు రాణులు ఎవరు?

కౌసల్య, కైకేయి, సుమిత్ర.

కైకేయి కోరిన రెండు వరాలు ఏవి?

భరతుడిని వారసుడిగా పట్టాభిషిక్తుడిని చేయడం, రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నివసించడం (అయోధ్యకాండ, సర్గ 11).

దశరథుడు కైకేయికి రెండు వరాలు ఎందుకు ఇచ్చాడు?

ఎందుకంటే చాలా కాలం క్రితం యుద్ధంలో ఆమె అతని ప్రాణాలు కాపాడింది; మంథర వాటిని ఆమెకు గుర్తుచేసింది.

దశరథుడు ఎలా మరణించాడు?

రాముడి వనవాసం తర్వాత దుఃఖంతో; తాను చంపిన బాలుడి తండ్రి అయిన అంధ తాపసుడి శాపంలో చెప్పినట్లే (సర్గలు 63 నుంచి 65).

లక్ష్మణుడు ఎవరి కుమారుడు?

సుమిత్ర కుమారుడు; అతని కవల సోదరుడు శత్రుఘ్నుడు.

మూలాలు

  1. వాల్మీకి రామాయణం, సంస్కృత మూలం, ఆంగ్ల అనువాదంతో (రాష్ట్రీయ సంస్కృత విద్యాపీఠం, తిరుపతి), IIT కాన్పూర్: heritage.iitk.ac.in/VRAM. సంఖ్యలు ఈ ప్రతిలోని కాండ, సర్గలను సూచిస్తాయి.

చివరిసారి సమీక్షించినది: 12 నవంబర్ 2026.